Tahminlere göre köyümüz günümüzdeki yerleşim alanına 1820 yılında konuşlanmıştır. Yaylaya çıktıktan sonra köylerine dönmeyen mamıklar,hacıyusuflar,postalar ve gamber uşağı, isimli dört şahıs, köyümüzün bulunduğu yerde kalırlar. Böylelikle Dadağı Köyü’nün temeli atılır. Bu dört aile günümüzde de köydeki varlıklarını şu biçimde sürdürmektedir. Mamıklar: Günümüzde Kahraman, Sebat ve Karataş soyadını taşımaktadırlar. En büyük dedeleri ise Ömer Bey’in oğlu Molla Salih’tir Hacıyusuflar: Atalarının ismi Yeni Ali’dir. Günümüzde ise Top, Akkuş ve Yıldırım soy ismini taşımaktadırlar. Postalar: Ailenin bilinen en eski kişisi ’Hacı Fakı, dır günümüzde ise Derviş Hoca, Kerman, Şahangir, Durum, Karaca, Çelebi, Şenol ve Çelik soyadını taşırlar.

Gamberuşağı: Ailenin atası Mehmet Ağa’dır. Vural, Gönen ve Çalışkan soyadını taşımaktadırlar. Sonradan Köye İntikal Edenler · Alettinler · Ali mehmetler · Arafalı oğulları · Çıtaklar · Deli ibrahimler · İnce oğulları · Kara aliler · Kara yakuplar · Kadirin uşağı · Seyit uşağı · Temirler Bir Başkadır Dadağı Yurtdışına ilk işçi gönderen köylerden biridir. Her evde bir veya birden fazla yurtdışında çalışanı vardır. Bunlar birkaç kişi dışında köye dönmemişlerdir. Gülşehir ilçesine, ama çoğunlukla Ankara'ya göç vermiştir. Biri Dortmund diğeri Ankara'da olmak üzere aynı isimde birbirinden hukuken bağımsız iki derneği vardır. İnsanları hoşgörülüdür. Yeşilöz-cemel kalesi, hırka dağındaki sarnıç ve kalıntılar, Dadağı köyü tümülüsü kaçak kazılardan evvel devlet ya da yabancı üniversitelerin arkeoloji bölümlerince açılır ise, Kapadokya buraya kadar genişleyebilir. Antik kent ve dağ turizmi şeklinde alternatif bir tatil yöresi olabilir. Gubaca tepesinden köyün manzarası harikadır. Bir şekilde yaşayanların, oraya hasret çekmemesi mümkün değildir.

" "Nevşehir’de yaz sıcaklarının etkisini artırmasıyla orantılı bir şekilde oldukça yaygın bir şekilde ortaya çıkan arazi yangınlarına karşı alınacak bir dizi tedbirlerin, olası faciaları önlemede önemli bir etken olabileceği belirtildi.Mevsim normallerinin biraz üzerinde seyir eden sıcak hava nedeniyle çeşitli etkenlere bağlı olarak meydana gelen arazi yangınlarına Nevşehir Belediyesi İtfaiye Müdürlüğü ekipleri kısa sürede müdahalede bulunarak, yangının çevredeki bağ, bahçe,düz arazi ve konutlara kadar sıçramasının da önüne geçiyor. Özellikle hafta sonlarında aileleri ile birlikte yeşil alanlarda piknik yapacak ailelerin arazi yangınlarına karşı oldukça dikkatli davranmaları gerektiğini belirten ilgililer, pikniğin bitiminden itibaren etrafa ateşin sıçrayıp sıçramadığına ve ateşin tam olarak söndürülmesinin, arazi yangınlarının meydana gelmesinin önlenmesinde önemli bir etken olduğunu söyledi. Arazilerde sararan bitkilerin içerisinde çevreye rast gele atılı şişe ve çeşitli cam kırıklarının da arazi yangınlarının meydana gelmesinde önemli bir unsur olduğunu belirten yetkililer, arazilerde güneş ışınları ile direkt temas içerisinde olabilecek şişe ve cam kırıkların arazilerden uzaklaştırılması gerektiğini belirttiler. Sönmemiş sigaraların da yine araziler başta olmak üzere hububat ekili arazilerin hasadı sırası ve sonrasındaki süreçte söndürülmeden atımı ile yangınların çıkışında önemli bir etken olarak gözlemlendiğini belirten ilgililer, arazi ve bağlardaki otların sökümü ve arazi sürülmesinin de bu yöndeki yangınların ortaya çıkmaması için önemli bir mücadele olabileceğini belirtiyorlar. Arazi yangınlarında doğal dengenin sağlanmasında potansiyel bir güç oluşturan toprağa yararlı canlıların yok olmasının da önüne geçilmesi açısından büyük yararlar sağlanabileceğini ifade eden yetkililer, toprağın ana yapısının daha sağlıklı bir sistem mekanizması içerisinde olmasını sağlayan tüm canlıların kısa sürede yok olmasına neden olan arazi yangınları ile herkesin etkin bir mücadele içerisinde olması gerektiği hatırlatmasında bulunuyorlar. " "

Türkiye'nin en önemli turizm merkezlerinden biri olan Kapadokya bölgesi, son yıllarda yerli ve yabancı futbol takımlarının da gözde kamp merkezi haline geldi.

Peribacaları ile ünlü bölgede bulunan oteller, spor tesisleri konusunda ciddi yatırımlar yapmaya başladı.

Her yıl yaklaşık 2 milyon turistin ziyaret ettiği Türkiye'nin gözde turizm merkezlerinden biri olan Kapadokya, kültür turizminin ardından spor turizmi ile tanıştı. Nevşehir il merkezi ve ilçelerinde son yıllarda hızla artan futbol sahası sayısı ile birlikte sezon öncesi kamp için bölgeye gelen yerli ve yabancı takım sayısı da her geçen yıl artıyor.

Geçtiğimiz yıl Turkcell Süper Lig, Bank Asya 1. Lig, TFF 2 ve 3. liglerinden 100'e yakın futbol takımını ağırlayan Kapadokya, bu yılda çok sayıda futbol takımına ev sahipliği yapıyor. Yeni sezona Kapadokya'da hazırlanan futbol takımları, geçtiğimiz yıl Cornerspor, bu yıl da HER-MAK Organizasyon Şirketi tarafından düzenlenen çeşitli futbol turnuvaları ile de hem genç oyuncularını hem de yeni transferlerini görme imkanı yakalıyor.

Nevşehir'in Avanos ilçesinde yaklaşık 10 gündür yeni sezon hazırlıklarını sürdüren TFF 2. Lig takımlarından Zeytinburnuspor'un tecrübeli hocası Armağan Turan, 18 yıldır çeşitli kulüplerle birlikte kamp yapmak için Türkiye'nin farklı bölgelerine ve yurtdışına gittiğini ancak Kapadokya gibi harika bir bölge görmediğini söyledi.

Kapadokya'nın gerek peribacaları ile süslü doğal görüntüsü ve gerekse de spor tesisleri bakımından geldiği nokta ile dünyanın sayılı kamp merkezlerinden biri olmaya aday olduğunu kaydeden Turan, ""Bunca yıllık spor yaşantımda bu kadar iyi tesis görmedim. Bir kere bölgenin havası ve nem oranı mükemmel. Bunun yanında bölge insanların ve turizmcilerin inanılmaz bir misafirperverliği var. Bizim rahat etmemiz için kaldığımız otelde herkes seferber olmuş durumda. Bundan iyisi artık can sağlığı"" dedi.

Geçtiğimiz sezon Değirmenderespor'un başında yeni sezon hazırlıklarını Kapadokya'da yapan ve bu yıl transfer olduğu yeni takımı Akçaabat Sebatspor ile yeniden Kapadokya'ya gelerek Avanos ilçesinde kamp yapan Teknik Direktör İlker Erdem, bölgeyi Kızılcahamam, Gerede gibi kamp merkezleri ile kıyasladığında, Kapadokya'nın birçok yönden artıları olduğunu vurguladı.

Bölgedeki konaklama ve spor tesislerini 'olağanüstü' olarak değerlendiren Erdem, ""Ben kamp için birçok bölgeye gittim. Her bölgenin kendine göre güzellikleri mevcut, ancak burası çok farklı bir yer. Burada her geçen yıl daha da kaliteli bir spor altyapısı buluyoruz. Ben geçen yıl geldiğim için bu yıl da burayı tercih ettim. Ancak bu bölgeyle tanışmayan daha çok sayıda kulüp var"" diye konuştu.

Akhisar Belediyespor'un hocası Atilla Özcan'da, bu yıl tarihinde ilk kez 2. Lig'de mücadele verecek olan takımını yeni sezona bölgede hazırlayanlardan. Bölgedeki otellerin kendilerine ait futbol sahalarının bulunmasının ve sahaların konaklama tesisleri ile çok yakın olmasının kendileri için büyük bir avantaj olduğunu ifade eden Özcan, ""Biz Avanos ilçesini tercih ettik. Çünkü burada kaldığımız otelin 3 futbol sahası var ve bu sahalar otelin hemen yanı başında. Bizler için bu büyük bir avantaj. Bu kadar kaliteli tesislerin olması, ileriki yıllarda daha çok takımı ağırlayacaktır. Tek eksikliği ise tanıtım. Öyle inanıyorum ki iyi bir tanıtım ile birlikte Avanos ve Kapadokya Avrupa'nın büyük takımlarına da ev sahipliği yapabilir"" şeklinde konuştu.

20 bini aşkın yatak kapasitesine sahip olan Kapadokya bölgesinde henüz yeni yeni spor turizmi ile tanışan konaklama tesisleri son yıllarda bununla ilgili altyapı çalışmalarına da büyük önem veriyor. Bölgede Nevşehir il merkezinin yanı sıra Avanos, Ürgüp gibi ilçelerle Göreme, Nar gibi turistik beldelerde bulunan birçok otelin artık kendi futbol sahası bulunuyor. Bölgede bu konuda ilk ciddi yatırımı yapan ise Avanos ilçesindeki Avrasya Otel oldu.

Gençlik Spor İl Müdürlüğü'ne ait çim sahaların yanın da nizami ölçülerde kendisine ait ilk futbol sahasını yapan Avrasya Otel'in bugün kendi imkanları ile kurduğu 2 futbol sahası ve 2 antrenman sahası bulunuyor. İlerleyen yıllarda bu konuda daha fazla yatırım yapmayı planladıklarını kaydeden otel ortaklarından Muhsin Hacıgençoğlu, ""Bana göre bölge spor turizmi ile çok geç tanıştı. Keşke bu yatırımları daha önceki yıllarda yapabilseydik. Bugün daha farklı bir durumda olabilirdik. Biz kendi otelimiz de son 4 yıl içerisinde yaklaşık 500 bin YTL dolayında bir yatırım yaptık ve bu halen devam ediyor. Yaptığımız sahaların yanında buraya gelen takımlar için antrenman sahaları, spor salonları gibi tesisler de kuruyoruz. Öyle inanıyorum ki ileride burası daha fazla takım ağırlayacak"" dedi.

Avanos Yıltok Otel Genel Müdürü Harun Çınar'da, bölgeye gelen turist sayısının düştüğü Haziran ve Temmuz aylarında buraya gelen futbol takımlarının tesislerdeki doluluk oranlarına ciddi katkılar yaptığını söyledi. Futbol takımları sayesinde şuanda Avanos ilçesindeki otellerde yaklaşık yüzde 80’lik bir doluluk oranına ulaştıklarını kaydeden Çınar, kültür turizmi ile birlikte Kapadokya’nın spor turizminde de bir marka haline geldiğini vurguladı." "

İlçenin ne zaman ve kimler tarafından kurulduğuna dair elde kesin belgeler bulunmamaktadır. İlçe merkezinin kuzeyine düşen Civelek Köyü mağarasında bulunan vazolar ve küpler ilçe tarihinin M.Ö.7500-8000 Yıllarına kadar uzandığını gösterir.M.Ö.3000-2000 Yıllarında bu bölgede hüküm süren Hitit uygarlığına ait eserler ilçemizdeki büyük kale ve küçük kale mevkiileri, Ovaören (sivasa beldesi) ve Gökçetoprak köyünde hala gezilebilir durumdadır. Frigyalılar M.Ö.900-800 yıllarında Kapadokya’ ya saldırarak egemenlikleri altına almışlardır. Gülşehir’de bu saldırılardan etkilenmiştir. Frigyalılardan sonra bölgeye Lidyalılar, Medler, Kimmerler, Helenler, Romalılar, Bizanslılar, Araplar, İranlılar yüzyıllar boyu hüküm sürmüşlerdir.

Bizanslılar döneminde ilçenin isminin Zoropassos olduğu tesbit edilmiştir. Gülşehir M.S. 3 ila 8. Yüzyıllar arasında Kapadokya’nın dini başkenti olarak kalmış ancak, Açıksaray rahiplerinin 8. YY. sonunda başlayan kiliselere resim yapma akımını kabul etmemeleri üzerine bu ünvanı kaybetmiştir.

1071 Yılındaki Malazgirt Zaferinden sonra Kapadokya Selçuklu Türklerinin hakimiyeti altına girmiş ve ilçenin Zoropassos olarak anılan ismi de Arapsun olarak değiştirilmiştir.

14.Yüzyılın tamamıyla 15. Yüzyılın ilkyarısında Anadolu’nun belli başlı ilim merkezleri başında yer alan ilçe 1212 yılında Mengücükoğulları hakimiyeti altına girmiştir. Aynı yüzyıl içerisinde Anadolu Selçuklu Sultanı Alaaddin Keykubat burasını ülkesi hudutları içerisine katmış ve adınıda GÜLŞEHİR olarak değiştirilmiştir. Gülşehir gerçek manadaki gelişimini Osmanlılar zamanında 1. Abdulhamid’in sadrazamlarından Karavezir Seyit Mehmet Paşa’nın memleketine olan düşkünlüğü ve yaptığı yatırımlar ile gerçekleştirmiştir. İlçe o zamana kadar Uçhisar Kasabasına bağlı bir köy iken kaza olmuş, aynı devirde Seyit Mehmet Paşa tarafından 6 çeşme, 1 camii, 1 mektep, 1 medrese, 1 kütüphane, 1 han ve 1 hamam yaptırmıştır. Karavezir Seyit Mehmet Paşa’nın ölümünden sonra ilçe yeniden Arapsun olarak anılmaya başlanmış ancak, 1947 yılında Bakanlar Kurulu Kararı ile resmen GÜLŞEHİR olarak tescil edilmiş ve 1954 yılında da İlçelik ünvanını almıştır.

YERİ : İç Anadolu Bölgesinin orta kısmında yer alır. Nevşehir iline bağlı bir ilçe olup Nevşehir’i Hacıbektaş, Kırşehir ve Ankara’ya bağlayan yol üzerinde kurulmuştur. Arıca Avanos ilçesinin de Hacıbektaş ve Kırşehir irtibatı da ilçemizden geçen karayolu ile sağlanmaktadır.

SINIRLARI : Batıda Aksaray ili Ortaköy ilçesi, güneydoğusunda Nevşehir İl merkezi, Doğusunda Avanos ilçesi, kuzeyinde de Mucur ve Hacıbektaş ilçeleri bulunmaktadır.

RAKIM, YÜZÖLÇÜM VE UZAKLIKLAR: Gülşehir ilçesinin denizden yüksekliği 885 metre olup, yüzölçmü 931 km2 dir. Nevşehir’e 19, Avanos’a 24, Derinkuyu’ya 50, Hacıbektaş’a 26, Kozaklı’ya 73, Ürgüp’e 35, Acıgöl’e 40 km Mesafede bulunmaktadır.

İlçenin genel nüfusu 31.664’dür. 5 Kasabanın nüfusu 10.998’dir İlçe Merkezinin nüfusu 9377’dir Köylerimizin toplam nüfusu da 11.289’dur.

İlçede tabii göl olmayıp başlıca akarsu Kızılırmaktır. Bunun dışında dere ve çay kategorisinde birkaç akarsu mevcuttur. Bölükören ve Yalıntaş köylerinde birer sulama göleti bulunmaktadır. Hırka dağının eteklerindeki koruluklar ile son yıllarda gerçekleştirilen Eskiyaylacık köyü orman sahası en önemli ağaçlık bölgeleridir. Alemli ve Dadağı köylerinin bir kısmı da orman sahası içerisindedir. Gümüşyazı köyünde de bir orman oluşturulabilmek amacıyla çalışmalar devam etmektedir. İlçeye genel olarak bakıldığında Nevşehir’in en yeşil bölgelerinden birisi olduğu söylenilebilir.

İlçe tarihindeki eğitim ve kültür faaliyetleri 13.Y.Y.’ın sonlarına kadar uzanır.14.yy.’ın başlarında Konya, Kayseri, Niğde ve Bursa gibi ilim merkezlerinin yanında Gülşehir’de önemli bir konuma gelmiş bu dönemde bağrından yetiştirdiği tasavvuf şairlerinden en ünlüleri olan Şeyh Ahmet GÜLŞEHRİ ve Haca Mesut GÜLŞEHRİ ilçenin eğitim ve kültürüne katkıda bulunmuşlar ve Anadolu birliğinin sağlanmasında büyük rol oynamışlardır. Anadolu Beylikleri kitabı Osmanlı döneminde yine Gülşehir de doğan ve 1. Abdulhamit’in sadrazamı olan Karavezir Silahtar Seyit Mehmet Paşa önemini kaybetmiş küçük bir köy durumuna düşmüş olan ilçeyi imar ettirerek ilk sübyan mektebini açtırmıştır.Cumhuriyet döneminde Karavezir’in yaptırmış olduğu Sübyan mektebi, Karavezir Mektebi ve daha sonra yaptırdığı külliyenin içinde medreseyi açarak halkın eğitimine büyük bir önem verdiğini ortaya koymuştur.1948 yılında da ilçe halkınıngayreti ile ilk defa ortaokul açılmıştır.Son yıllarda hızlı bir gelişme gösteren ilçedeki okul durumu şu şekilde gösterilebilir:

İlçe Merkezinde 4, Kasabalarda 5 köylerde ise 22 olmak üzere toplam 31 adet İlköğretim Okulu mevcuttur. İlköğretim okulları 1 ve 2. kademe de 1902 kız,1924 erkek olmak üzere 3826 öğrenci bulunmaktadır. Lise ve dengi okullarda 249 kız, 239 Erkek öğrenci olmak üzere toplam 488 öğrenci bulunmaktadır. İlçe genelinde toplam öğrenci mevcudu 4.377 dir. İlçe genelinde 122. branş öğretmeni, 116 sınıf öğretmeni olmak üzere toplam 244 öğretmen görev yapmaktadır. İlçe genelinde 13 memur, 25 Hizmetli personel görev yapmaktadır. Ayrıca Halkeğitim Merkezi Müdürlüğü, Öğretmen Evi Müdürlüğü ve 2 adet MTSK. Müdürlüğü bulunmaktadır. 9 okul Kaloriferli, 22 okul ise Soba sistemi ile ısıtılmaktadır.

İlçe genelinde öğrenci azlığı nedeniyle Hamzalı, Karahöyük, Yamalı ve Yüksekli Köyü İlköğretim Okulları kapalı bulunmaktadır. Bu köylerdeki öğrenciler taşımalı sistemle öğrenimlerine devam etmektedir. Taşımalı sistemle Civelek, Alemli, dadağı, Yeşilöz, Yeniyaylacık, Gümüşyazı, Yamalı, Yüksekli, Hamzalı, Yakatarla, oğulkaya, Hacıhalilli ,Şahinler,Yeşilyurt Karahöyük, Yeşilli, Kızılkaya, Gülpınar, Gökçetoprak, Yalıntaş, Dadağı, Alemli, Bölükören Köylerindeki 2. kademe öğrenciler taşımalı sistemle öğrenimlerine devam etmektedir. Taşımalı sistemle öğrenim görev öğrenci sayısı 582 dir.

Okulların tamamına ait olmak üzere 17 adet lojman bulunmakta,ve İlçe genelinde öğretmen sıkıntısı yaşanmamaktadır.Bu yıl 25 okul taşımalı sisteme tabidir. Okur yazarlık oranı % 98 civarındadır.Halk Eğitim Merkezince 2001-2002 döneminde 23 kurs açılmış olup, bunlar 1 adet kalorifer ateşçiliği, 23 kursiyerli, 4 Adet Halk oyunları kursu 152 kursiyerli, 2 adet kilim dokumacılığı 39 kursiyerli, iki dönem Bilgisayar kursu 52 kursiyerli, 3 dönem Okuma Yazma Kursu 28 Kursiyerli 4 dönem el sanatları kursu 100 kursiyerli 4 dönem AÇEP kursu 67 kursiyerli, 1 dönem Kümes hayvancılığı 10 kursiyerli, 1 dönem Arıcılık Kursu 15 kursiyerli, 1 dönem Bağlama Kursu 18 kursiyerli olarak sıralanabilir. Bu kurslarda toplam 14 usta öğretici ve öğretmenler görev yapacaktır. ve toplam 504 vatandaş kursa devam etmektedir.

İlçe merkezinde Karavezir adını taşıyan bir Halk kütüphanesi bulunmakta ve burada 1 müdür, l şef, l kütüphaneci, 2 memur ve bir geçici işçi görev yapmaktadır. Kütüphanenin hizmete giriş tarihi 1963’dür. Kütüphane Müdürlüğüne bağlı olarak Tuzköy, Karacaşar ve Gümüşkent Kasabalarında birer kütüphane memurluğu bulunmaktadır. Bunlardan Tuzköy ve Karacaşar’da asil, Gümüşkent’te ise geçici eleman görev yapmaktadır. Abuşağı ise memursuzluktan dolayı kapanmış durumdadır. Karavezir Halk kütüphanesinde 412 si arap harfi olmak üzere toplam 13.337 adet kitap bulunmaktadır.

" "İlçelere Göre Yerleşim Yerleri (Belediye ve Köyler) Merkez İlçe Nevşehir kent merkezini de içine alan merkez ilçeye 9 belediye ve 9 köy bağlıdır. Merkez İlçenin en büyük belediyesi, kent merkezinde kurulu Nevşehir Belediyesi'dir. Diğer belediyeler kasaba olarak bilinen, köyden büyük, şehirden küçük yerleşim alanları üzerinde kurulu belediyelerdir. Bu kasabalar, Çat, Göre, Göreme, Kavak, Kaymaklı, Nar, Uçhisar ve Sulusaray'dır. 1997 Yılı Genel Nüfus Sayımı sonuçlarına göre Merkez ilçenin toplam nüfusu 93144, kent merkezi (Nevşehir Belediyesi'nin kurulu olduğu yerleşim alanı) nüfusu ise 60.305'tir. 2000 Yılı Genel Nüfus Sayımı geçici sonuçlarına göre; ilçenin genel nüfusu 105.965, kent merkezi nüfusu ise 67.968'dir. İki nüfus sayımı arasında geçen süre içerisinde ilçenin genel nüfusu % 14 (12.821 kişi), kent merkezinin (Nevşehir Belediyesi'nin) nüfusu ise % 13 (7.663 kişi) oranında artmıştır. İlçe sınırları içindeki kasaba belediyelerinden Göreme ve Sulusaray Belediyelerindeki küçük bir nüfus azalmasının dışında, belediyelerin nüfuslarında artış olmuştur. Özellikle Kaymaklı Belediyesi'nin nüfusu üç yıl içerisinde % 51 oranında artmıştır. Benzeri bir durum ilçenin köyleri için de gözlenebilmektedir; Basansarnıç ve Çiftlik Köylerinin haricinde tüm köylerde nüfus artışı kaydedilmiştir. Merkez İlçe İçindeki Yerleşim Yerlerinin Hane ve Nüfus Sayıları Yerleşim Yerleri Hane sayısı Nüfus 1997 2000 Artışı (%) Nevşehir Belediyesi 25.100 60.305 67.968 12,7 Çat Belediyesi 750 2.447 2.669 9,1 Göre Belediyesi 690 2.716 2.940 8,2 Göreme Belediyesi 674 2.632 2.584 -1,8 Kavak Belediyesi 628 2.422 2.523 4,2 Kaymaklı Belediyesi 1.468 4.225 6.382 51,1 Nar Belediyesi 1.000 2.774 2.958 6,6 Sulusaray Belediyesi 793 2.344 2.184 -6,8 Uçhisar Belediyesi 2.200 3.658 3.896 6,5 Alacaşar Köyü 205 1.320 1.408 6,7 Balcın Köyü 25 147 176 19,7 Basansarnıç Köyü 140 706 653 -7,5 Boğaz Köyü 200 1.028 1.449 41,0 Çardak Köyü 302 1.915 2.767 44,5 Çiftlik Köyü 200 1.019 895 -12,2 Güvercinlik Köyü 130 675 1.036 53,5 İcik Köyü 320 1.409 1.712 21,5 Özyayla Köyü 293 1.402 1.765 25,9 Merkez İlçe Toplamı 35.118 93.144 105.965 13,8 Acıgöl İlçesi 1914 yılında bucak merkezi, 1952 yılında kasaba olan Acıgöl, 1987 yılında 3392 sayılı kanunla Nevşehir İli'ne bağlı bir ilçe olmuştur. Adı 1926 yılında, yakınında bulunan suyu acı gölden dolayı Acıgöl olarak değiştirilmiştir. Daha önce Acıgöl ""Dabada- Dobada- Topada"" gibi isimlerle anılmıştır. Nevşehir İli'nin batısında yer alan Acıgöl, güneyden Derinkuyu İlçesi ve Aksaray İli, kuzeyde Gülşehir, batıda Aksaray İli ve doğuda Merkez İlçe ile çevrilidir. Nevşehir-Ankara Karayolu üzerinde bulunan Acıgöl İlçesinin merkezi Nevşehir'e 20 km. uzaklıktadır. İlçenin 5 belediyesi (belediyelerden dördü kasaba belediyesidir) ve 8 köyü vardır. İlçe ekonomisi genelde tarıma dayalıdır, hayvancılık da önemli yer tutmaktadır. 1997 Yılı Genel Nüfus Sayımı sonuçlarına göre ilçenin genel nüfusu 22.295, ilçe merkezi nüfusu 5.544'dür. 2000 Yılı Genel Nüfus Sayımı geçici sonuçlarına göre ilçenin genel nüfusu % 10'luk bir artış göstererek 24.529 olmuştur. İlçe merkezinin (Acıgöl Belediyesi'nin) nüfusu ise bu üç yıllık süre içerisinde % 17 (949 kişi) artmıştır. İlçenin mevcut 4 kasaba belediyesinden İnallı ve Tatlarin Belediyelerinin nüfusları % 8 ve % 13 azalırken, Kurugöl Belediyesi % 51, Karapınar Belediyesi % 14'lük bir nüfus artışı kaydetmiştir. Ağıllı ve Bağlıca Köylerinin dışındaki köylerde de nüfus artmıştır. Acıgöl İlçesi İçindeki Yerleşim Yerlerinin Hane ve Nüfus Sayıları Yerleşim Yerleri Hane Sayısı Nüfus 1997 2000 Artışı (%) Acıgöl Belediyesi 2.114 5.544 6.493 17,1 İnallı Belediyesi 610 2.357 2.174 -7,8 Karapınar Belediyesi 625 2.709 3.099 14,4 Kurugöl Belediyesi 586 1.327 1.997 50,5 Tatlarin Belediyesi 690 2.826 2.474 -12,5 Ağıllı Köyü 200 1.387 1.223 -11,8 Bağlıca Köyü 20 109 106 -2,8 Çullar Köyü 57 299 381 27,4 Karacaören Köyü 320 1.651 1.948 18,0 Kozluca Köyü 130 607 793 30,6 Tepeköy 290 1.394 1.534 10,0 Topaç köyü 190 1.341 1.459 8,8 Yuva Köyü 180 744 848 14,0 Acıgöl İlçesi Toplamı 6.012 22.295 24.529 10,0 Avanos İlçesi Selçuklular Döneminde küçük bir köy iken 1888 yılında ilçe olmuştur. 1954 yılına kadar Kırşehir'e bağlı olan ve 1954 yılında Nevşehir'in il olmasından sonra bu ile bağlanan Avanos, Nevşehir'in doğusunda yer alır. Kuzeyinde Kozaklı, güneyinde Ürgüp, batısında Hacıbektaş ve Gülşehir ilçeleri doğusunda Kayseri ve Yozgat illeri bulunmaktadır. Kızılırmak'ın iki yakası üzerine kurulu bir ilçe olan Avanos, Nevşehir il merkezine 20 km. uzaklıktadır. Avanos ilçesinde Avanos Belediyesi hariç 8 kasaba belediyesi ve 11 köy mevcuttur. İlçenin başlıca geçim kaynakları ilçe merkezinde halıcılık, çömlekçilik, mermercilik, sebzecilik; köylerde ise tarım ve hayvancılıktır. 1997 Yılı Genel Nüfus Sayımı sonuçlarına göre ilçenin genel nüfusu 54.730, ilçe merkezinin nüfusu 14.483'tür. 2000 Yılı Genel Nüfus Sayımı geçici sonuçlarına göre ise ilçenin genel nüfusu 43.709, ilçe merkezinin nüfusu ise 11.983'tür. İki nüfus sayımı arasındaki üç yılda Avanos'un genel nüfusu 11.021 kişi (yaklaşık % 20) azalmıştır. Nevşehir'in tüm ilçeleri içinde sadece Avanos'ta görülen nüfus sayısındaki bu azalma, sadece doğum oranının ölüm oranından az olmaya başlamasıyla değil, yaşanan iç göç hareketiyle de açıklanabilir. Diğer ilçelerde, sadece köy ve kasaba belediyelerinin bazılarında gerçekleşen nüfus azalması Avanos'ta ilçe merkezinde (Avanos Belediyesi'nde) de azımsanmayacak bir oranla (% 17) yaşanmıştır. Avanos İlçesindeki 9 belediyeden sadece Sarılar Belediyesi'nin nüfusunda (% 9'luk) bir artış söz konusudur. Özellikle Topaklı, Özkonak ve Göynük belediyelerinin nüfusları önemli ölçüde azalmıştır. Avanos'un 11 köyünün dördünde nüfus azalırken diğer köylerde farklı oranlarda nüfus artışı kaydedilmiştir. Nüfusu en çok artan köy ise Altıpmar (% 67'lik artış) ve Çavuşin (% 31 'lik artış) köyleridir. Avanos İlçesi İçindeki Yerleşim Yerlerinin Hane ve Nüfus Sayıları Yerleşim Yerleri Hane sayısı Nüfus 1997 2000 Artışı (%) Avanos Belediyesi 4.513 14.483 11.983 -17,3 Akarca Belediyesi 425 2.984 2.264 -24,1 Çalış Belediyesi 907 3.997 3.093 -22,6 Göynük Belediyesi 675 3.356 2.207 -34,2 Kalaba Belediyesi 2.384 6.642 5.503 -17,1 Mahmatlar Belediyesi 650 2.376 2.270 -4,5 Özkonak Belediyesi 2.000 8.155 4.702 -42,3 Sarılar Belediyesi 751 3.878 4.222 8,9 Topaklı Belediyesi 650 3.869 2.126 -45,1 Aktepe Köyü 34 100 115 15,0 Altıpınar Köyü 116 255 425 66,7 Bozca Köyü 450 746 757 1,5 Büyükayhan Köyü 202 825 884 7,2 Çavuşin Köyü 184 600 787 31,2 İğdelikışla Köyü 136 640 592 -7,5 Karacauşağı Köyü 65 246 256 4,1 Kuyulukışla Köyü 26 84 78 -7,1 Küçükayhan Köyü 155 576 510 -11,5 Paşah Köyü 135 689 655 -4,9 Üçkuyu Köyü 100 229 280 22,3 Avanos İlçesi Toplamı 14.558 54.730 43.709 -20,1 Derinkuyu İlçesi 1927 yılında bucak merkezi, 1930 yılında kasaba olan Derinkuyu, 1960 yılında Nevşehir'e bağlı bir ilçe olmuştur. İlk adı ""Melegobi""dir. Hitit ya da Kapadokya dilinde ""zor geçim"" anlamına gelen bir isimdir. Bugünkü adının Derinkuyu olmasının nedeni ise halkın içme ve kullanma suyunu 60-70 m. derinlikteki kuyulardan temin etmesidir. Nevşehir İli'nin güneyinde yer alan Derinkuyu, güneyde Niğde ve Kayseri illeri, doğuda Ürgüp ile çevrilidir. Nevşehir-Niğde Karayolu üzerinde yer alan ilçe, Nevşehir'e 30 km. uzaklıktadır. Derinkuyu İlçesi’nde bir ilçe belediyesi, 2 kasaba belediyesi ve 6 köy bulunmaktadır. İlçe ekonomisi genelde tarım ağırlıklıdır. Tarımsal alanda hububat ve patates ekimi önemli bir yer tutmaktadır. 1997 Yılı Genel Nüfus Sayımı sonuçlarına göre Derinkuyu İlçesi'nin genel nüfusu 19.371, ilçe merkezinin nüfusu ise 8.857'dir. 2000 Yılı Genel Nüfus Sayımı geçici sonuçlarına göre ilçenin genel nüfusu 25.149; ilçe merkezinin nüfusu ise 11.203'tür. İki nüfus sayımı arasında geçen 3 yıllık sürede ilçenin genel nüfusu 5.778 kişi (% 30 civarında) artış göstermiştir. İlçede, nüfusunda azalma olan yerleşim yeri olmadığı gibi bazı köylerin nüfusları çok hızlı artmıştır; örneğin Güneyce Köyünün nüfusu üç yıl içerisinde % 158 oranında artış göstermiştir. Derinkuyu İlçesi İçindeki Yerleşim Yerlerinin Hane ve Nüfus Sayıları Yerleşim Yerleri Hane sayısı Nüfus 1997

Avrupalı ve Ortadoğulu aktör, müzisyen ve dansçıların katılımıyla gerçekleştirilen Transit Festival, İstanbul'un ardından Kapadokya'ya taşındı. Festival kapsamında sanatçıların trafikte yaptığı gösteri hem araç sürücüleri hem de vatandaşlardan büyük ilgi gördü.

Bu yıl 3.'sü yapılan ve İstanbul'un ardından ilk kez Kapadokya'ya taşınan Transit Festival kapsamında; Bulgaristan, İspanya, Norveç, İsrail, Türkiye, ABD, Fransa ve İtalya'dan gelen 17 dansçı, müzisyen ve aktör çeşitli gösteriler sunuyor. Nevşehir'in önemli turizm merkezlerinden biri olan Uçhisar'ın ev sahipliği yaptığı festivalde, sanatçıların farklı mekanlarda yaptıkları gösteriler büyük beğeni topluyor. Son olarak kasaba içerisinde trafiğe açık bir alanda gösteri yapan sanatçılar, yoldan geçen araç
sürücülerinin şaşkın bakışları arasında hem turistleri hem de kasaba halkını eğlendirmeye çalıştı. Zaman zaman araç sürücülerinin ve kasaba halkının da eşlik ettiği gösteriler, hafta sonuna kadar devam edecek. Festival Koordinatörü Türk sanatçı Defne Erdur Bekdik, festivalin amacının farklı altyapılardan ve birikimlerden gelen artist ve izleyicileri doğaçlama pratiği ve performans sanatları içerisinde dans, müzik ve görsel sanatlar yoluyla bir araya getirmek olduğunu söyledi.

Bekdik, ""Bu yıl vurgumuz doğaçlama pratiğinin performatif yönünde. Sanatçıların işbirliği yapabilmesi için yeni alanlar açmaya çalışırken, bir yandan da yeni bir izleyici kitlesine çağdaş gösteri sanatlarına doğru bir açılım sunuyor olacağız"" dedi.
Festivalin Fransız sanat direktörü Yanael Plumet ise, ""Burada enteresan olan, sanatımızı yaparken bizi izleyen halkın katılımı ve desteği. Biz bir performans gerçekleştirirken onlar da varlıkları ile bize destek oluyor. Bu bizim için çok enteresan ve çok güzel"" diye konuştu." "

Nevşehir Ziraat Odası Başkanı Recep Tunç, Nevşehir il merkezinin yanı sıra Derinkuyu ve Kozaklı ilçelerinde, kuraklık desteklemesinde faydalanamayan çok sayıda çiftçi olduğunu söyledi.
Ziraat Odası Başkanı Recep Tunç yaptığı açıklamada, son yıllarda küresel ısınma ile birlikte tarım arazilerinde yaşanan kuraklık sebebiyle Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından çiftçiler için 'Kuraklık Desteği Hibe Ödemesi'nin gerçekleştirildiğini hatırlattı. Bununla ilgili olarak tarım arazilerindeki tespit çalışmalarının il ve ilçe tarım müdürlükleri aracılığıyla yapıldığını kaydeden Tunç, Nevşehir'de kuraklık desteğinden faydalanamayan çok sayıda çiftçinin bulunduğuna dikkat çekti. Nevşehir il merkezinin yanı sıra Derinkuyu ve Kozaklı ilçelerindeki tarım arazilerinin sulu tarım alanı görünmesi nedeniyle kuraklık tespit çalışması kapsamında yer almadığını, buna karşın bu bölgelerdeki tarım arazilerinin kuraklıktan önemli derece etkilendiğini vurgulayan Recep Tunç, ""2008 yılında yapılan tespitlerde Nevşehir'in bazı ilçelerinin kuraklıktan zarar görmediği belirtilse de bu ilçelerimize bağlı köylerde çok sayıda çiftçimiz kuraklıktan zarar gördü. Geçtiğimiz günlerde bu bölgede yapılan bir hasad da dekarda 60 kilogram ekin biçildi. Buradan almamız gereken, geçmiş yıllara ait ortalama rakam 300 kilogram. Ama ne yazık ki şuanda 30-60 veya 100 kilogram dolayında ürün almaktayız"" dedi.
"

Nevşehir'in Gülşehir ilçesinde düzenlenen halk konserinde vatandaşlar doyasıya eğlendiler.

Gülşehir Belediyesi ve Sadabat Parkı esnafı tarafından park içerisinde bulunan Anfi Tiyatro'da düzenlenen geleneksel yaz konseri, vatandaşlardan büyük ilgi gördü. Yaklaşık 2 bin 500 kişinin katıldığı konserde TRT Türk Halk Müziği Sanatçısı Levent Özmen ve pop müzik sanatçısı Figen Biricik sahne aldı. Gülşehir Belediye Başkanı Erol Ünlüsoy’un da katıldığı gecede vatandaşlar zaman zaman sanatçıların şarkılarına eşlik ederek tempo tuttular.

Milli Eğitim Bakanlığı ile Turkcell tarafından başlatılan 'Gönül Köprüsü Projesi' kapsamında Nevşehir'e gelen Artvinli öğrenciler, Kapadokya bölgesinin tarihi ve turistik merkezlerini gezdiler.

Gönül Köprüsü Projesi kapsamında gelen Artvinli öğrenciler, Kapadokya Kültür ve Sanat Merkezi'nde Nevşehirli öğrencilerle bir araya geldiler. Nevşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Müdürlüğü'nün düzenlediği organizasyonla bir araya gelen öğrenciler için Nevşehir Belediyesi Halk Oyunları ekibi tarafından bir gösteri yapıldı. Daha sonra Artvinli öğrencilerde sahneye çıkarak, Artvin yöresine ait halk oyunlarından örnekler sundular. Nevşehir Belediyesi Türk Halk Müziği Korosu sanatçılarından Ersin Tunç'un da bir konser verdiği etkinlikte, Artvinli öğrenciler ahşaptan yaptıkları maket Artvin Evi'nin Nevşehir Belediye Başkanı Hasan Ünver'e sunulmak üzere Nevşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Müdürlüğü yetkililerine takdim ettiler.

Gönül Köprüsü Projesi kapsamında Nevşehir'e gelen öğrenciler için Alacaşar Yolu üzerindeki eski çöplük alanında oluşturulan ağaçlandırma alanına Artvinli öğrencilerde fidan diktiler. "

Nevşehir Ziraat Odası Başkanı Recep Tunç, son yıllarda yaşanan kuraklık ve doğal afetler nedeniyle tahıl üretiminde yaklaşık yüzde 40 oranında bir düşüş yaşandığını belirtildi.
İHA muhabirine açıklamalarda bulunan Recep Tunç, 341 bin 590 hektar ekili tarım arazisine sahip olan Nevşehir'de, bu yıl 154 bin 350 hektar alanda 324 bin ton buğday üretimi gerçekleştirildiğini kaydetti. Tunç, geçtiğimiz yıllar ile karşılaştırıldığında buğday, arpa, çavdar ve yulaf gibi tahıl ürünlerinin yetiştirildiği Nevşehir'in üretiminde son 4 yılda yüzde 40 oranında bir düşüş yaşandığına ifade etti. Tunç, bu düşüşün başlıca nedenlerinin ise kuraklık, doğal afetler ve tarım girdilerindeki artış olduğunu açıkladı. Hızla düşen tarım üretiminin ileriki yıllar için ciddi sorunlar doğurabileceğini de sözlerine ekleyen Recep Tunç, gerekli tedbirlerin alması gerektiğini vurguladı. Tahıl üretimindeki düşüşün sadece Nevşehir'de olmadığını ve tüm ülke genelinde bu sıkıntının artık hissedilebilir dereceye ulaştığını söyleyen Tunç, ""Nevşehir'de yaşadığımız bu yüzde 40 oranındaki düşüş bazı illerimizde daha fazla oranda gerçekleşti. Tedbir alınmadığı takdirde bu düşüşün daha da artacağından şüphe duyuyoruz. Bu nedenle gerekli tedbirleri almasını istiyoruz"" dedi.

Türkiye'nin bir tarım ülkesi olduğunu ve bu gerçekten yola çıkarak hareket edilmesi gerektiğini ifade eden Nevşehir Ziraat Odası Başkanı Recep Tunç, ""Tahıl üretimi, bizim ülkemizde olduğu kadar dünya ülkeleri için de büyük önem arz ediyor. Dünyada bu konuda büyük öneme sahip olan Türkiye, artık bu değerinin farkına varmalı, bir tarım ülkesi olduğunu kabul etmeli ve buna önem vermeli. Bunun için ilk olarak yeni sulu tarım arazileri açılmalı, üretim maliyetlerindeki yüksek fiyatlar düşürülmeli ve üretici desteklenmeli. Böylelikle hem tahıl üretiminde iyi bir noktaya geleceğiz hem de dünya ülkelerine tahıl ürünleri satarak ülke ekonomisini güçlendirebileceğiz"" diye konuştu." "

Yapıldığı yıl : Taşımalı sistem ile Sevim-Erdoğan ÖZ ilköğretim okulunda eğitim öğretim devam etmektedir.

Bu koye oğuz boyundan olup,suriye şam bölgesine yaşamakta iken kuraklık nedeniyle önce güneydoğuanadolu bölgesine oradanda iç anadolu bölgesine göç ederek yerleşen Türmen aşireti yerleşmiştir. Bu aşiretten göç sırasında, adıyaman., antep elazığ , diyarbakır, adana bölgesinde kalanlar olmuştur. Suluca Karahöyüğün Kızılöz Mevkiine yerleşen bu türkmen gurubu,bugünkü köy yerini yine türkmen olan barak aşiretini şavaşta yenerek almışlardır. Bu köy cıvar köylerden daha büyük olup, hem bir Medreseye hemde, Osmanlı Timar Sistemi ile beslenen askerlerden oluşan Büyük bir askeri birliğe sahipti. Başka bir deyişle en büy ük olan bu köyde diğer köyleri de denetleyen bir askeri birlik mevcuttu. Köyün ismi burdan gelmekte olup, Halen eskiler bu köylülere Suriye Şamdan gelme anlamında Şambayadılı derler. Bayat ise eski Şamda bir türk mahallesidir. "

Kültür Köyün düğünleri güzel gelenekli ve görenekli olur. Düğünlerde başlıca sulu köfte, mantı,etli yemekler meşhurdur. Yufka ekmek, madımaklı içli çörek ve çığırtma genel yiyeceklerdir.

Coğrafya Nevşehir iline 54 km, Hacıbektaş ilçesine 11 km uzaklıktadır.Hafif engebeli bir arazi üzerinde kuruludur. Köyün hiç dinmeyen bir rüzgarı vardır.

İklim Köyün iklimi, karasal iklimi etki alanı içeridir. Yazları çok sıcak ve kurak, kışları soğuk va ayaz olur.

Muhtarlık Yerleşim yerinin köy tüzel kişiliği alması ile birlikte köyün tüzel kişiliğini temsil etmesi için köy muhtarlık seçimleri de yapılmaktadır.

Altyapı bilgileri Köyde, ilköğretim okulu yoktur fakat taşımalı eğitimden yararlanılmaktadır.

Köyün içme suyu şebekesi vardır ancak kanalizasyon şebekesi yoktur. Ptt şubesi yoktur ancak ptt acentesi vardır.

Sağlık ocağı ve sağlık evi yoktur.

Köye ayrıca ulaşımı sağlayan yol asfalt olup köyde elektrik ve sabit telefon vardır.

Yeniyaylacık köyü Gülşehir'in en yakın köyüdür. Köy 38.75 enlemi ve 34.619999 boylamı koordinatlarında yer alır. Eski adı Deller Cedit'tir İlçeye uzaklığı 3 Km'dir. Köyün güneyinde Gülşehir, Kuzeyinde Hırka dağı, kuzey doğusunda Alhan Köyü ve Civelek Köyü yer alır. Batısında da Eski Yaylacık, eski adı Deller Atik, bulunmaktadır.

İlçeyle köyü Kızılırmak ayırır. Kızırmak üzerinde ilki Macar hükümetinin hediyesi olarak yapılan ve üzerindeki küçük tabeladan anlaşıldığığı kadarıyla 1956 da hizmete giren bir köprü bulunmaktaydı. bu köprünün her iki kenarında ağaçtan imal yaya yolları bulunuyordu.

Köprü ancak tek aracın geçişine müsade ettiği için, iki araç yan yana geçemezdi. Bu köprü 1980'lerin sonunda hizmete kapatıldı ve köprünün doğu istikametine daha geniş bir ikinci köprü daha yapıldı ve ilk köprü şu anda bakımsızlık ve nehrin tahrabatından dolayı yıkılmıştır, ancak ayakları hala durmaktadır. Üçüncü bir köprünün inşaatı ise halen sürmekteedir.

Köyün tarihçesi ayrıntılı olarak bilinmez. Fakat halk arasındaki söylencelere göre köyün tarihi 250 yıl kadar geriye gitmektedir. Muhtemeldirki daha küçük, birkaç evden ibaret bir yerleşim yeri olarak tarihi daha da geriye götürülebilir. Köyde ilkokul, cami[3], ,içme suyu, kanalizasyon ve telefon bulunmaktadır.

Üzüm başlıca tarım ürünüdür. Evlerin bahçelerinde ve bazı sulanabilen yerlerde bahçecilik de yapılmaktadır. Ancak küresel ısınma ve taban suyunun çekilmesi ile büyük bir üretim düşüşü ve gelir kaybı nedeniyle tarımdan geçinen aile kalmamış gibidir. Göç veren bir köydür. Yazın nüfusu artar. Ankara ve İstanbul'a tamamı ile göç etmiş ama yazlık olarak köylerine dönen aile çoktur.

İklimi tipik kara iklimidir. Yüksekliğin 800 metre civarında olmasından dolayı sıcaklığın çok arttığı günler olsa da dayanılmaz bir sıcağı ve soğuğu yoktur. Eskiden daha bol olan suyu son 20 yıl içinde gittikçe azalmaktadır. bu zaten köyün değil tüm ülkenin sorunudur. Etrafı ağaçlardan ve bağlardan yeşil bir kuşakla çevrili olan ve Nevşehir'in kurak görüntüsüyle tezat oluşturan köyün, bu yeşil kuşağında son on yılda kuraklıktan dolayı bir azalma yaşanmaktadır.

Köyde kimilerince bir ziyaretgah olarak kabul edilen Seyit Ahmet dede isimli bir Allah Dostu'nun mezarı bulunmaktadır. Gerçekte bu kişinin varlığı da aydınlık değildir. Geçtiğimiz yıllarda köyün eski mezarlığında bulunan bu eski türbemsi bina nevşehir taşı kullanılarak yeniden yapılmıştır.

Köyde eylül başında bir bağ bozumu şenlikleri düzenlenmesine teşebbüs edilmiş ancak, hem insanların bağ işinin en yoğun olduğu döneme denk gelmesi hem de destek olanların mali olarak desteğini çekmesi ile gelenekselleşememiştir.

Avanos ta çömlekçilik Hititlere kadar dayanır. Ülkemizde Hititlerden bu yana günümüze kadar hiç kesintiye uğramadan çömlek yapılan tek yer Avanos'tur. Bunun ilk sebebi Kızılırmak'tır. Kızılırmak milyonlarca yıl akarak zengin ve kaliteli kil tanelerini Avanos'un etrafına özenle biriktirmiştir. Bunu keşfeden bölge insanı Kızılırmağın çok eski yataklarından keşfettikleri kaliteli killeri elleriyle öğüterek (iri parçalar tokmakla kırılır daha sonra kırılan parçalar el elekleri ile elenir) sonra çuvallara doldurulur. Çuvala doldurulan elenmiş toprak eşeklerin sırtına yüklenip atölyelere (işlik) taşınır. İşliğe getirilen toprak çamur haline getirilmek için küçük çamur havuzlarına dökülür. Sadece suyla karıştırılan toprak usta tarafından bilek gücüyle yoğurularak çıkartılır. Çamur havuzundan top halinde alınan çamur bir süreliğine bekletilerek (ortalama bir hafta) kullanıma hazır hale gelir. Kullanıma hazır hale gelen çamur çanak ustaları tarafından iyice özenir.

Çamur hazır hale geldikten sonra sıra geldi çömlekçi çarkında şekillendirmeye. Çömlekçi ustası hazırlanmış çamuru ayakla çevrilen eski tip tornada şekillendirmeye başlar. Ayakla vurarak hızlandırdığı çarka çamuru yapıştırır. Sağ ve sol ellerini çamura bastırarak çamurun merkez de çapsız dön meşini sağlar. Bu arada yavaşlayan tornaya ayağıyla vurmak suretiyle hızlan dırır. Daha sonra merkezde çapsız dönen çamura baş parmaklarıyla tam merkezden bastırarak içini boşaltır. Sonra sol el içerde sağ el dışarıda çarkta dönen çamura karşılıklı baskı uygulayarak yukarı doğru çeker. Sonra yapacağı şekle göre tahta dediğimiz yarım ay şeklindeki metal parçasıyla karın vererek çömlek şeklini oluşturur. Bir çömleğin toplam yapım süresi aşağı yukarı 4-5 dakika sürer. Ortalama bir usta günde 150-200 çömlek yapabilir ayakla çevrilen tornada.

Yapılan çömlek kulp takılacaksa eğer 3-4 saat gölgeli ortamda beklemesi gerekir. Kulpu takıldıktan sonra kurumaya alınır. Kuruma süresi ortalama yaz aylarında 1 hafta kış aylarında 2-3 hafta sürebilir. Kuruması tamamlanan çömlekler artık fırına girmeye hazırdır.
Kuruması tamamlanan çömlekler odun ve samanla pişen fırınlara yığma usulü üst üste kayılır. Fırın doldurulduktan sonra doldurulan ağzı tamamen sıvanır. Artık fırın yanmaya hazırdır.

Yavaş yavaş ısıtılmaya başlanır. İlk önce iki üç saat çok ağır şekilde ısıtılır fırının içinde ısınan çömlekler yavaş yavaş ısı artırılarak yaklaşık 8-10 saatte 850-900 derecede pişirilir.

Geçmişte bu şekilde pişirilen çömlekler fırınlar boşaltıldıktan sonra satılmak üzere at arabalarına yüklenirdi. At arabalarına yüklenen çanak çömleklerle yabana çıkılırdı (Avanos dışına diğer şehirlere).
Ama artık günümüzde gelişen teknolojiyle birlikte hem kullanılan malzemeler hem de yapılan ürünler değişmiştir. Tabiî ki bunda Kapadokya'daki turizminde katkısı vardır." "

Vadi yamaçlarından inen sel suşarının ve rüzgarın, tüflerden oluşan yapıyı aşındırmasıyla ""Peribacası"" adı verilen ilginç oluşumlar ortaya çıkmıştır.

Sel sularının dik yamaçlarda kendine yol bulması, sert kayaların çatlamasına ve kopmasına neden olmuştur. Alt kısımlarda bulunan ve daha kolay aşınan malzemenin derin bir şekilde oyulması ile yamaç gerilemiş, böylece üsy kısımlarda yer alan şapka ile aşınmadan korunan konik biçimli gövdeler ortaya çıkmıştır.. Bu durum, peri bacalarının oluşumunda, rüzgar etkisinden çok yagmur sularının yüzeydeki akışının daha önemli oldugunu ortaya koymaktadır. Yağmur sularının bu denli etkili ve güçlü yüzey akıntısı olarak gelismesine ise en önemli etken bitki örtüsünün azlıgı ve tüflerin geçirimsiz olmasıdır.

Daha çok Paşabağı civarında bulunan şapkalı peribacaları konik gövdeli olup, tepe kısımlarında bir kaya bloku bulunmaktadır. Gövde tüf, tüffit ve volkan külünden oluşmuş kayaçtan; şapka kısmı ise lahar ve ignimbirit gibi sert kayaçlardan oluşmaktadır. Yani şapkayı oluşturan kaya türü, gövdeyi oluşturan kaya topluluğuna oranla daha dayanıklıdır. Bu peribacasının oluşumu için ilk koşuldur. Şapkadaki kayanın direncine bağlı olarak, peribacaları uzun veya kısa ömürlü olmaktadır. Ayrıca şapka kaya, zayıf tüfün erozyonunu geciktirerek peri bacalarının yüksekligini kontrol eder.

Peri bacalarının çapları ise 1 m ile 15 m arasında değişmektedir. Çatlak aralığının 1 m'den küçük olması veya 15 m'den büyük olması durumunda ise peri bacası gelişimi gözlenmemektedir.

Kapadokya Bölgesi'nde erozyonun oluşturduğu peribacası tipleri; şapkalı, konili, mantar biçimli, sütunlu ve sivri kayalardır. Peribacaları en yoğun şekilde Avanos - Uçhisar - Ürgüp üçgeni arasında kalan vadilerde, Ürgüp Şahinefendi arasındaki bölgede Nevşehir Çat kasabası civarında, Kayseri Soğanlı vadisinde ve Aksaray Selime köyü civarında bulunmaktadır. Peribacalarının dışında vadi yamaçlarında yağmur sularının oluşturduğu ilginç kıvrımlar bölgeye ayrı bir özellik katmaktadır. Bazı yamaçlarda görülen renk armonisi lav tabakalarının ısı farkından dolayıdır. Bu oluşumlar Uçhisar, Çavuşin, Güllüdere, Göreme, Meskendir, Ortahisar Kızılçukur ve Pancarlı vadilerinde gözlenir.

Kapadokya, Türkiye'nin en önemli turizm merkezlerinden birisidir. Özellikle tarih, kültür ve inanç turizmi değerleri açısından dünyada tek örnektir. Peribacalarının buna eklenmesiyle Kapadokya dünya turizminin gözde merkezlerinden biri olmuştur. Bu yapı dikkate alınarak, bölgenin tarihi, kültürel yapısının biraz a yrıntılı incelenmesinde fayda bulunmaktadır. Dolayısıyla bu bölümde önce bölgenin tarih içinde geçirdiği evrelere göre kültürel yapıda ortaya çıkan değişmeler ve kültür değerleri incelenmiştir. Ardından, bölgenin turizm imkanları, bu imkanların ne derecede kullanıldığı ortaya konulmuştur.

Hitit medeniyetinde gerek bireysel gerekse kurumlar arası ilişkiler mukavelelerle bağlanmıştır. Evlilik de mukaveleyle kurulmaktadır. Kardeşlerle ve baba tarafından yakın akrabalarla evlilik, ölümle cezalandırılan bir suçtur. Saltanat geleneği bulunmaktadır ancak, tahta çıkmak için en büyük erkek evlat olma şartı aranmamıştır.

Bölgede Persler'in din dışındaki etkileri isimlerde kendini gösterir. Satraplıklara Pers adları verilmiştir.

Höyükler

Alacahöyük:

Alacahöyük kazıları (1935-45) Anadolu'nun Bakır Çağı'nda ne kadar büyük bir sanat ve tekniğe ulaştığını gösterir. Burada gün ışığına çıkarılan eserlerin incelikle işlenmiş olması bunların iptidai değil, gelişmiş bir medeniyetin ürünü olduklarını göstermektedir. M.Ö. 2400'lere ait üzeri işlenmiş ve boyanmış Kapadokya keramikleri burada ortaya çıkarılmıştır. Günaltay, Kapadokya keramiğinin yolculuğundan hareketle bölgenin ilk halkı olan Hatti, Luvi ve Naşşilerin tek bir kökenden gelmiş olduklarını ileri sürer.

Suluca Karahöyük:

Hacıbektaş ilçesindeki Suluca Karahöyük'te 1967 yılında başlatılan arkeolojik kazılar sonucu, Helenistik, Roma, Frig, Hitit ve Bronz çağlarına ait katmanlar tespit edilmiştir. Burada bulunan eserler arasında keramikler çoğunluktadır. Çıkarılan çok sayıda eser, Nevşehir Arkeoloji ve Etnografya Müzesi'nde sergilenmektedir.

Acemhöyük:

Kapadokya ile sınır komşusu olan Aksaray'ın 18 km. kuzey batısındaki Acemhöyük kazılarında M.Ö. VII. yüzyıl sonu ile M.S. IV. yüzyıl arasında farklı medeniyetlere ait çok sayıda yerleşim katı ortaya çıkarılmıştır. Acemhöyük kazılarında ulaşılan izlerden bazıları şunlardır: Bizans Dönemi'ne ait yapılar, Helen-Roma Dönemi'ne ait bir yerleşim birimi ve kültür katı; M.Ö. 500-600 arasına tarihlenen geometrik motifli parlak seramiklerin bulunduğu katlar, Hitit ve Bronz çağına ait sur kalıntıları.

Topaktı Höyük:

Avanos ilçesinin sınırları içindeki Topaklıhöyük'te İlk Bronz Çağ'dan Bizans Dönemi'ne uzanan 24 mimari kat ortaya çıkarılmıştır.

Çatalhöyük:

Dünyanın en eski peyzaj resmi burada bulunmuştur. Bu, Kapadokya'ya hayat veren dağlardan birinin, Hasan Dağı'nın patlayışını tasvir eden bir fresktir. Bugün Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde bulunan resmin M.Ö. 5700'lere ait olduğu saptanmıştır.⁸⁷Hasan Dağı'nın o dönemde hala aktif bir volkan olduğu anlaşılmaktadır.

Ayrıca, arkeolojik çalışmalar sonucunda Ürgüp ilçesinin sınırları içindeki Damsa Çayı yakınındaki Avla Tepesi'nde paleolitik ve neolitik döneme ait eserler bulunmuştur. Ürgüp civarında daha geç dönemlere ait en önemli kalıntılar ise Roma Dönemi'ne ait kaya mezarlardır.

Ankara İngiliz Arkeolojisi Enstitüsü'nün 1964-1966 yılları arasında yaptığı pre-historik araştırmalar sonucu, Kapadokya yöresinde Neolitik Dönem'den başlayan bir çok yerleşme saptanmıştır. İğdeli Çeşme, Acıgöl, Tatların bölgelerindeki yerleşimler bunlardan bazılarıdır. Nevşehir Müze Müdürlüğü'nün Kurugöl'de yapmış olduğu kazılar sonucunda İ.Ö. II. yüzyıla ait taştan lahitler ve ölü küpleri içerisinde Arkaik döneme ait aksesuarlara ulaşılmıştır.

Yeraltı Şehirleri

Dünyada başka bir örneği bulunmayan yeraltı şehirleri, mükemmel bir tekniğin ürünüdür. Havalandırma sistemleri, hava dolaşımı tünelleriyle, emniyet ve güvenlik sistemleriyle, giriş ve çıkışlarda ilginç teknikleriyle, zemindeki kuyularıyla ve çöp toplama mekanizmalarıyla bugün bile ziyaretçileri şaşırtmaktadır.

Kayadan oyulmuş mekanlar, özellikle yeraltı şehirleri Kapadokya'nın en önemli kültürel zenginliğidir. Bu yerleşimler, ilk çağlarda depremi ve yangını bol olan; kışı soğuk, yazı sıcak geçen; ağaçsız, ormansız bir coğrafyada insanın doğanın imkan ve sınırlılıklarını değerlendirişinin en iyi örneğidir.

Yeraltı şehirlerinin ilk defa ne zaman inşa edildiği bilinmemektedir. Bazı araştırmalar, yeraltı şehirlerinin kullanım bakımından, özellikle ilk katlarda mekana giriş çıkışların neolitik devrin ev tipine benzer biçimde damdan sağlandığına dikkati çekmektedir. Ayrıca, Derinkuyu yeraltı şehrinde Hititler'e ait kartal heykeline, Mazı yeraltı şehrinin girişinde Frigler'e ait kare mekanlı bir tapmak ve Kibele'nin kutsal işaretlerine rastlanmıştır. Buradan hareketle yeraltı şehirlerinin bölgenin en eski yerleşimlerinden olduğu söylenebilir. Diğer taraftan yer altı şehirlerinin tehlike anında sığınma amacıyla mı kullanıldığı, sürekli yaşanan mekanlar mı olduğu kesin olarak bilinmemektedir. Bölgede yaşayan her uygarlık tarafından kullanılmış olması, yeni mekanlar eklenerek genişletilmesi gibi nedenlerle bu şehirleri tarihlendirmek imkansızdır. Genellikle ilk kat yerleşimlerin, en eski yerleşimler olduğu düşünülmektedir.

Derinkuyu Yeraltı Şehri:

Yaklaşık 100.000 kişilik bir topluluğun barınma, yeme, içme, ibadet, savunma ihtiyacını karşılayabilecek düzeydedir. Şarap üretimi yapılabilen, içinde su kuyusu ve ahırlar bulunan yeraltı şehrinin 18-20 kat olduğu bilinmektedir. Bu katlardan sadece sekizi temizlenerek ziyarete açılmıştır. Yaklaşık 52 havalandırma bacasına sahip bu yeraltı şehrinin duvarlarında tarihlendirmeye yardım edecek herhangi bir işaret yoktur.

Kaymaklı Yeraltı Şehri:

Nevşehir'in 20 km. güneyinde Kaymaklı kasabasındadır. Sekiz katlı şehrin ilk katı Hititler tarafından yapılmış, diğer katları ise Arap-Pers saldırıları sırasında Romalılar ve Bizanslılar tarafından genişletilmiştir. İki km.den fazla bir alana yayılan bu yeraltı şehrinin 4 katı temizlenmiş ve aydınlatılmış durumdadır. Derinkuyu yeraltı şehrinde olduğu gibi, oyulan tüflerden saldırı anında kapıları içeriden kapatabilecek sürgü taşları imal edilmiştir.

Mazı Yeraltı Şehri:

Kaymaklı yeraltı şehrine 10 km. uzaklıkta, Mazı Köyü'nde bulunmaktadır. Mazı yeraltı şehri, derin bir vadide yer alan köyün batı sırtına kurulmuştur. Değişik yerlerinden dört giriş tespit edilmiştir. Asıl giriş düzensiz taşlardan örülmüş koridorla sağlanmaktadır. Yeraltı şehrinin girişinde yer alan mekan ahırdır. Geniş alana yayılan ahırlar, diğerlerinden farksız olmakla birlikte, ahırlardan birinin içinde hayvanların su içmesi için oyulmuş olan yalak, Mazı yeraltı şehrini diğerlerinden ayıran bir özelliktir. Şehrin genel özelliği alt kat mekan bağlantılarının kısa pasajlarla, üst kat mekan bağlantılarının ise uzun dar pasajlarla sağlanmasıdır. Bu pasajların çoğu kapandığı için yeraltı şehrinin ne kadar geniş bir alana yayıldığı bilinmemektedir.

Özkonak Yeraltı Şehri:

Özkonak Kasabası'nda bulunan yeraltı şehri apartman düzenindedir. Mekanlar tünellerle birbirine bağlanmıştır. Bugün mekanların tümü temizlenmiş durumda değildir. Dışarıda şekillendirilerek içeri taşınmış olan sürgü taşlarındaki savunma sistemi gelişmiş bir düşüncenin ürünüdür.

Tatlarin Yeraltı Şehri:

Acıgöl ilçesine 10 km. uzaklıkta, Kale olarak adlandırılan yamaçta yer almaktadır. Bugün sadece iki katı ziyarete açık olan yeraltı şehrinde odaların ve dolapların ebatlarının oldukça büyük oluşu, çok sayıda kilisenin varlığı buranın bir askeri garnizon ya da manastır kompleksi olduğunu düşündürmektedir.

Özlüce (Zile) Yeraltı Şehri:
Kaymaklı Kasabası'nın 6 km. batısında eski adı Zile olan Özlüce Köyü'ndedir. Jeolojik yapısı ve mimarisiyle diğer yeraltı şehirlerinden farklıdır. Değişik renkte tüflerden yapılmıştır. Kat sistemine göre yapılmamış, geniş bir alana yayılmıştır. Yer altı şehrine girişi sağlayan taştan yapılmış mekanlar, asıl yeraltı şehrinin oluşturan kaya oyma mekanlara göre daha yenidir.

Acıgöl Yeraltı Şehri:

Özlüce ve Mazı yeraltı şehirleri ile benzerlik gösterir. Henüz tam olarak temizlenmemiş olan yeraltı şehrinde büyük salonlar birbirine tünellerle bağlanmıştır. Üç girişi bulunan yerleşimin orijinal olmayan üçüncü girişinin her iki tarafına kapı yüksekliğinde taşlar konulmuş, yatay tek taşla da kapı desteklenmiştir.

Sivasa Gökçetoprak Yeraltı Şehri:

Gülşehir ilçe sınırları içinde, Gökçetoprak Köyü yakınındadır. Diğer yeraltı şehirlerinden farklı bir jeolojik karaktere sahiptir. En altta kahverengi çamur taşı, üzerinde tüf en üst katta da andezit kaya blokları bulunmaktadır. Halen tam olarak temizlenmemiş olan yeraltı şehrinin iki katı tespit edilebilmiştir. Düzgün olmayan dikdörtgen mekanlar birbirine dar, uzun koridorlarla bağlanmıştır. Yeraltı şehrinin içinde 25 metre derinlikteki su kuyusunda halen su bulunmaktadır.

İlk Çağ Medeniyetlerine Ait Diğer Eserler

İlkçağ medeniyetlerine ait diğer eserler arasında Acıgöl-Topada Yazıtı, Civelek Mağarası, Çeç Tümülüsü, Kapadokya Tabletleri ve kaya mezarları sayılabilir.

Civelek Mağarası:

Gülşehir'in 4 km. doğusunda yer alan mağara bölgenin en eski yerleşimidir. Gürlek Tepe olarak adlandırılan bir tepenin üzerinde bulunan mağara kalkerli bir yapıya sahiptir. Mağaraya 14 metre uzunluğunda aşağıya doğru uzanan bir galeri vasıtasıyla inilebilmektedir. Mağarada Kalkolitik döneme ait (İ.Ö. 5000-3000) çeşitli objeler bulunmuştur.

Çeç Tümülüsü:

Ürgüp-Avanos ve Özkonak arasında oldukça fazla sayıda bulunan tümülüsler arasında en ünlü ve de hikayesi en belirsiz olanı Çeç tümülüsüdür. Ne zaman, kimler tarafından yapıldığı bilinmemektedir. Yöredeki yaygın efsaneye göre bir kralın mezarıdır. AncaK bilimsel çalışmalar buranın bir kral mezarı olabileceği gibi, kutsal bir mekan da olabileceğini göstermektedir. Tümülüsleriyle ünlü olan Lidya ve Frigya medeniyetlerine ait olmadıkları anlaşılmaktadır.

Kaya Mezarları:
İlk çağ Kapadokya medeniyetlerinin bölgede bıraktığı eserlerden biri de kaya mezarlarıdır. Mezarlar, kültürlere göre değişen farklı stillerdedir. Mazı Köyü'ndeki mezarlar Makedonyalılar Dönemi ile Hıristiyanlığın başlangıcı arasındaki zaman dilimine aittir. Burada bulunan 5 mezar İ.Ö. VI. yüzyıldan itibaren görülmeye başlanan Likya-Karia mezar stiline göre yapılmışlardır. Sofular, Ortahisar ve Göreme'de Kapadokya Krallığı'na ait Asiatik stilde mezarlar bulunmaktadır. Görkemli mezarlarıyla ünlü bir medeniyet olan Romalılar Avanos ve Ürgüp çevresinde güzel mezarlar yapmışlardır. Bunlardan en ünlüsü ve en güzeli Ürgüp'ün doğusundaki Ağzıgüzel'dir. Roma Dönemi'ne ait normal vatandaşların mezarlarına her yerde rastlanabilir.
Acıgöl-Topada Yazıtı:

Acıgöl yakınlarında 1934 yılında ortaya çıkarılmış bir kaya yazıtıdır. Yazıt, Hitit hiyerografısi ile yazılmış olmakla birlikte, yazım karakterinin daha eskiyi işaret ettiği düşünülmektedir. Yazıtta bölgenin siyasi durumu ve liderin icraatları anlatılmaktadır.

Kapadokya Tabletleri:

Kapadokya Bölgesi'ne Hititler döneminde Asur ticaret kolonileri gelmeye başlamıştır. Asur medeniyetinin bıraktığı ""Kapadokya Tabletleri"" diye adlandırılan çivi yazılı tabletler Anadolu'nun ilk yazılı belgeleridir. Dönemin toplumsal ve siyasal yaşamına ışık tutan bu tabletler aslında ticari ve ekonomik sözleşmelerdir. Kapadokya Tabletlerinin çoğu dönemin diplomatik dili olan Akad dilinde, bir kısmı da yerel lehçelerle yazılmıştır.

Hıristiyan Medeniyetlerin Kapadokya'da Bıraktıkları İzler

Kapadokya ilkçağ medeniyetlerinden sonra Roma ve Bizans gibi Hıristiyan medeniyetlerin etkisi altında kalmıştır. Bu kısımda Roma ve Bizans Uygarlıklarının Kapadokya Bölgesi'nde bıraktığı izler incelenecektir. Bu bağlamda, önce bu medeniyetlerin kültürel yaşamı işlenecek, sonra bu dönemden kalma kilise, manastır gibi kent kalıntıları incelenecektir.

Persler' den sonra Kapadokya'da uzun bir süre yaşayan Romalılar, Hıristiyanlığı kabul etmeden önce çok tanrılı bir inanca sahiptirler. Hıristiyanlıktan önce, Romalılar'ın hemen her iş için bir tanrısı vardır ve bu tanrılar günlük yaşamda olduğu kadar devlet yönetimi üzerinde de son derece etkilidir. Kibele, Roma döneminin de önemli tanrıçasıdır. Roma inancında güneş kültü hakimdir. Roma dinine kendi tanrıları dışında birçok yabancı tanrı inanışı da girmiş, bunların bir kısmı Roma tanrılarıyla birleştirilmiş bir kısmına da bağımsız olarak tapınılmıştır.

Kapadokya M.S. 64 yılından sonra Roma İmparatorluğu'nun zulmünden Anadolu'ya kaçan Hıristiyanlar için eşsiz bir sığınma merkezi olmuş, bu durum İmparator I. Konstantin, selefi Diocletianus'un Hıristiyanlara karşı yürüttüğü yıldırma politikasını bir kenara bırakıp 312 yılında Hıristiyanlığı kabul etmesine kadar devam etmiştir. Bu dönemde bölgede çok tanrılı inanç sistemi ile Hıristiyanlık beraber yaşamış. Bununla birlikte putperest gelenek son bulmamış, uzun süre güneş kültürüne sadık kalınmıştır. Nissalı Gregoir'in yazdıklarına göre M.S. 370'lerde Hıristiyan dini törenlerinde bile çok tanrılı dönemden kalan Zeus'a yönelik ibadet şekillerinden kalıntılar vardır. Çok tanrılı dönemin dinî kavramları uzun bir süre üstünlüklerini korumuştur.

M.S. III. yüzyılda Kapadokya Bölgesi ile Ege kıyıları arasında (İzmir, Efes) ticaret gelişmiş, ekonomik işbirliği kurulmuştur. Kapadokya'ya Antik Çağ'da şehirleşme ve ticaret olgularını getiren etmen, kolayca işlenebilir toprakların azlığı ve böylece, tarımın ana zenginlik kaynağı olamayışıdır. İlk dönemlerde, ticaret daima toprağı bulunmayanların son umudu olmuştur. Bunun gerisindeyse, üretici, tüketici ve asıl geçiş yollarının muhafazacısı olarak bu sisteme katılan, ama ticaretle tamamen bütünleşmeyen kabile yapısı üstüne kurulu, az çok özerk kırsal topluluklar bulunmaktadır.

Kapadokya'nın coğrafi yapısı insanlarda mistik düşüncenin oluşmasında çok önemli bir etken olmuştur. İlk bakışta insana olumsuz bir görüntü vermesine karşılık herhangi bir tehlike karşısında sığınmak, mallan ve insanları kurtarmak gerektiğinde, yeryüzünü terk edip kolaylıkla yeraltlarına saklanabilmek imkanı sunduğu için, insanların bölgeye tutkuyla sarıldıklarını görüyoruz. Belki bu aşamada Anadolu'nun Hıristiyanlaşmasında Kapadokya'nın oynadığı rol çok önemlidir.

Özellikle Roma-Bizans döneminde tarımsal üretim ilişkilerinin şartları değişerek daha da ağırlaşmış, feodal üretim ilişkileri köylüyü toprağa bağımlı bir köle durumuna getirmiştir. Yönetim, toprağı terk eden köylüler için ağır cezalar uyguladıkça, toprağını bırakıp kaçanların sayısı artmıştır. Bu tablonun yarattığı maddi ve manevi bunalım ortamında Kapadokya Hıristiyan rahiplerin başka bir dünya özlemlerine cevap vermiş, buranın özel doğası dünyada kayıp bir ülke görünümüyle ilk Hıristiyanların aradığı ütopik dünyanın temsilcisi olmuştur.

Bölgeye yerleşen Hıristiyan topluluklar ilk aşamada çok tanrılı Roma inançlarının gazabına uğramamak için gizli vadilere sığınmaya başlamışlardır. Tarih boyunca düşmandan kaçan veya dünyaya küsen insanların barınakları olarak kullanılan tüf kayalar, saklanmak ve gözden uzak olmak için ideal yerlerdir. Bölgedeki volkanik arazinin geniş ölçüde tarıma elverişli olmaması nedeniyle halk tarafından yerleşme yeri olarak rağbet görmemesi ve dolayısıyla önemli yerleşme yerlerinden uzak olması, bölgenin saklanmaya müsait yaşama yeri olarak önem kazanmasına ve gayesi dünya kötülüklerinden uzak durmak ve vaktini ibadetle geçirmek olan Hıristiyanların yerleşmelerine sebep olmuştur. Avanos'ta yüksek Çavuşin Tepesi, Soğanlı Vadisi ve Belisırma Vadisi'ndeki bazı kilise ve manastırların çok eski oluşu bunu göstermektedir. Konstantin'in Hıristiyanlığı kabulünden sonra Kapadokya geniş ölçüde Hıristiyanlaşmıştır.

Bu dönemde din adamları ibadet, okuma, gibi dini pratiklerin yanı sıra el sanatları, hattâ tarımla ilgilenmişlerdir. Çünkü, rahipler kendi yiyeceklerini sağlamak durumunda olduğu gibi himayelerine sığınan zavallı ve fakir insanları da beslemek durumundadırlar. Kapadokya'da ilk tarım alanlarının din adamları tarafından geliştirildiği söylenir.

Manastır hayatının güçlenmesinde yaşanan sefaletin, savaşların ve mülkiyet ilişkilerinin büyük etkisi olmuştur. III. yüzyılda Kuzey Afrika'da yayılan manastır hayatının zamanla Kapadokya'da da geliştiği görülmektedir. Özel mülkiyeti tanımamak, çalışma zorunluluğu, yemekleri birlikte yemek, çile çekmek manastır hayatının ortak ilkeleridir.

Aziz Basil Kapadokya'daki manastır hayatının mimarıdır. Ancak buradaki manastır hayatı ile Kuzey Afrika'daki manastır hayatı arasındaki tek benzerlik her ikisinin de ortaklık esasına dayanmasıdır. Bunun dışında bir benzerlik bulmak zordur, çünkü, Kapadokya'da manastır hayatı tam bir tecrit edilmişliğe dayanmamış; fakirlere, hastalara yardım eden, günlük yaşama destek olan ancak mülkiyeti reddeden bir anlayış benimsenmiştir.

Siyasal, kültürel ve dini yaşam birbirinden bağımsız olamaz. Siyasal süreçler tarih boyunca bir çok kez dini ve kültürel yaşamın yönünü tayin etmiştir. Bu kural Roma Dönemi'nde olduğu gibi, Bizans Dönemi'nde de geçerlidir. VI. ve VII. yüzyıllardan itibaren Kapadokya'da ilk resimli kiliseler inşa edilmeye başlanmış olmakla birlikte, tasvir sanatlarının kullanılıp kullanılmaması, Bizans yönetiminde uzun zaman tartışma konusu olmuştur. Hıristiyan dünyada antikitenin tanrı tasavvurunun cisimleştirilmesi fikri ile, Doğu'nun soyut tanrı tasavvuru daima çatışan iki anlayıştır. Halk tapınacağı tanrı olgusunda sürekli somut bir biçim arayışına girmiş, yönetim bu arayışı yasaklama yoluna gitmiştir. İmparator III. Leo'nun 725 yılında tasvirlere tapınmayı yasaklamasıyla başlayan ve ikonoklast-ikonodul (ikon kırıcılık) dönemin izleri Kapadokya kiliselerinden izlenebilmektedir. 842 yılında İmparatoriçe Teodora ikon yasağına son verdiğinde Kapadokya'da dinsel hayat tekrar eski canlılığına kavuşmuştur.

Bu nedenle bilhassa ikonodul dönemde yapılan süslemeler konusunda sıhhatli bir fikir birliğine varılamamaktadır. Ama, yapıların iç mimarisi Kapadokyalılar'ın Bizans Dönemi'nde kullanılan tüm mimari planları bildiklerini (üstelik burada yapılar kayalara oyuluyordu) gösterir. Ayrıca, Mezopotamya, Suriye gibi komşu bölgelerde kullanılan kubbeler, direkler, kemerler vb. mimari unsurların örneklerine de rastlanmaktadır. Soğanlı Kilise'de olduğu gibi, kaya kütlesinin içi oyulduktan sonra, dışının da kubbeli kilise biçiminde işlendiği örnekler vardır.

Süslemelere gelince; ilk dönem resimlerde (VI.- VII. yüzyıllar), İsa'nın ya da azizlerin yaşamından alınan sahneler, ilkel resmin klasik motifleriyle (cennet ağaçlan, bağlar, haça asılmış balıklar) birleştirilmiştir. Bu resimlerin, inanç derinliği ve zayıflığına veya dinsel ve sanatsal bilginin derinliği ve zayıflığına paralel olarak geliştiğini göz önünde bulundurmak gereklidir. İlkel arkaik desenlere genelde dinî bilgilerin tam ve detaylı yoğrulup özümlenmediği en eski kiliselerde rastlanması bunun göstergesidir.

Oyma ve dekorasyon aktiviteleri Hıristiyan topluluklar tarafından aşağı yukarı 900 seneye yakın bir zaman diliminde varlığını sürdürmüştür. Oyma ve boyama aktivitileri, ne Arap istilaları (VII. yüzyıldan IX. yüzyıla kadar) ne Hıristiyanlık için en zor dönem olan İkonodul dönemde (VI-II. yüzyıldan IX. yüzyıla kadar) ne de IX. yüzyıldan XII. yüzyıla kadar Türk aşiretlerinin akın ettiği ve Selçuklular'in hakimiyet kurdukları dönemlerde aksamıştır. Selçuklu hakimiyetine erken giren Kapadokya'da, Selçuklu -daha sonra Osmanlı- ekonomik uygulamalarının gereği kilise-devlet çatışması yaşanmamıştır. Bu dönemlerde kiliselere ve kiliselerdeki resimlere dokunulmamış, kilise inşa ve süsleme işlemi engellenmemiştir. Bu devirde de, pek çok manastır komplesi, kaya kilisesi ve yeni kaya mekanları yapılmıştır. Örneğin Ihlara Vadisi'nde bulunan Kırkdamaraltı Kilisesi'ndeki bir kitabede Selçuklu Sultanı II. Mesut ile Bizans İmparatoru II. Andronikos'un adı birlikte yer almaktadır. M.S. 1283-95'e tarihlenen bu kitabe hoşgörü ve saygıya dayanan bu devirdeki anlayış ve uygulamayı göstermesi bakımından ilginçtir.

İlk Hıristiyanlar için yoksulluk onur duyulan, zenginlik ise ayıp görülen bir şeydir. Ancak Hıristiyan nüfusun çoğalmasıyla görüş ayrılıkları ortaya çıkmaya başlamıştır. VI. yüzyıldan sonra bu ilk düşünüş ve yaşama biçiminden uzaklaşılmış, kardeşlik düşüncesi zamanla terk edilmiştir. Ortaklık ve kardeşlik kavramlarına ısrarla bağlı kalan ve bu uğurda büyük fedakarlıkta bulunan keşişlerin sayısı azalmıştır. Manastır rahiplerinin bağış toplamalarıyla, manastırların geniş toprak ve mülklerle donatılması sonucu din adamlarının giderek özel güçleri ve imtiyazları olan kutsal bir kast durumuna gelmeleri buna mukabil Roma Devleti'nin dini, ekonomik ve politik kurumlarına uydurmaya yönelik çabaları da Hıristiyanlığın ilk yıllardaki gücünü ve anlamını yitirmesine yol açmıştır.

Kilisenin geniş bir ekonomik-politik güç haline gelmesi X. yüzyılda İmparator Nikephoros Focas zamanında bile hükümet ile kilisenin arasının açılmasına yol açmış ve hükümetler kanunlar çıkararak kiliselerin mülkiyetini kısıtlama yoluna gitmişlerdir. Hükümetin buyruğuna (novella) göre, manastırlara, konuk evlerine ve imarethanelere bağışta bulunacakların eskiden kurulmuş olanlara yardım edecekler, fakat bu yardımlar toprak yada çiftlik bağışlamak yahut (yeni) bina yapmak biçiminde olmayacaktır. Yeni manastırlar ya da konuk evleri, imaretler yapılması; manastırlara, imarethanelere ya da piskoposluklara toprak, çiftlik tahsis edilmesi yasaklanmıştır.

Bütün bunlara rağmen kilisenin önemli bir ekonomik güce ulaşması Bizans halkındaki feodal-yoksul köylü ikilemini daha da keskinleştirerek ileride patlayacak olan iç kavgalara yol açmış ve sonuçta manastır, bir başka deyişle örgütlü Ortodoksluk, Bizans dini ve toplumsal hayatı üzerinde belirleyici olmuştur. Bu bakımdan Bizans kültürü Helen ve Roma kültürünün bir sentezi olarak görülebilir.

Göreme Açık Hava Müzesi'nde Bulunan Kilise ve Manastırlar

Kapadokya'da Hıristiyanlık tarihine ışık tutan en önemli eserler, kayalara oyulmuş kiliselerdir. Bölgede iki yüz elliden fazla kilise bulunmakta, her vadide kilise ve manastırlara rastlanmaktadır. Bu kısımda Kapadokya kiliselerinin önemli sayılanları bazı özellikleriyle ele alınacaktır.

Kiliselerin en kalabalık olarak bulunduğu alan, III. ve XIII. yüzyıllar arasında manastır hayatının yoğun bir şekilde yaşandığı, dini merkez durumundaki Göreme'dir. Göreme Vadisi'nde en güzel örnekleri görülen kilise ve şapellerin mimarisinde ve dekorasyonunda Mezopotamya, Filistin, ilk Hıristiyanlık, Bizans ve Ermeni sanat üslubunun etkileri görülmektedir. Bugün Göreme Açık Hava Müzesi olarak ziyarete açık olan bölgedeki kiliseler, manastırlar ve şapeller şunlardır:

Tokalı Kilise:
Bölgenin en büyük kaya kilisesidir. Eski Kilise, Eski Kilise'nin altındaki Kilise, Yeni Kilise ve onun kuzeyindeki Yan Şapel olmak üzere dört mekandan oluşur. X. yüzyıl başına tarihlenen Eski Tokalı Kilise bugün Yeni Tokalı Kilise'nin giriş mekanı şeklindedir. Tek nefli ve beşik tonozludur.

Aziz tasvirleri, müjde, ziyaret, bakireliğin ispatı, Beytüllahim'e yolculuk, doğum, üç müneccimin tapınması, masum çocukların katliamı, Mısır'a kaçış, İsa'nın mabede takdimi, Zekeriya'nın öldürülmesi, İsa'nın Vaftizci Yahya ile buluşması, Kana düğünü, şarap mucizesi, ekmek ve balıkların çoğalması, kör adamın iyileşmesi, Lazarus'un dirilmesi, son akşam yemeği, ihanet, İsa Platus önünde, İsa Golgota yolunda, İsa çarmıhta, İsa'nın çarmıhtan indirilmesi, İsa'nın gömülmesi, kadınlar boş mezar başında, İsa'nın cehenneme inişi ve İsa'nın göğe yükselişi gibi sahneler resimlenmiştir.

Yeni Tokalı Kilise X. yüzyılın sonunda yapılmıştır. Enlemesine dikdörtgen planlı, beşik tonozludur. İsa'nın hayatı kronolojik sahneler halinde mavi ve kırmızı renklerle kilise duvarlarına fresklenmiştir. Sahnelerin zeminini oluşturan lapis mavisi, bu kiliseyi diğerlerinden ayıran en önemli özelliktir.

Yeni Kilise'deki sahneler yine İsa siklusunu içermekle birlikte, Eski Kilise'den farklı tasvirleri şunlardır: Yusuf un rüyası, İsa'nın mabette bilginler tarafından denenmesi, Matta'nın görevlendirilmesi, Petrus-Andrea-Yakup ve Yahya'nın görevlendirilmesi, dul kadının bağışı, sakat elin iyileştirilmesi, Meryem'in ölümü. Ek Şapel ve Alt Kilise, Yeni Kilise'den daha sonraki dönemlere aittir.

Rahibeler Manastırı (Kızlar Manastırı):

Açık Hava Müzesi'nin girişinin solunda yer alır. Yedi katlı bir kaya kütlesi olan kilisenin birinci katındaki yemekhanesi, mutfağı, birkaç odası ve ikinci katındaki yıkık şapeli gezilebilir durumdadır. Üçüncü katta yer alan ve bir tünelle ulaşılan kilisesi çapraz kubbeli, dört sütunlu, üç apsislidir. Ana apsisteki templona Göreme'deki diğer kiliselerde pek rastlanmaz. Katlar arasındaki bağlantı tünellerle sağlanmıştır. Tehlike anında tünelleri kapatmak üzere yeraltı şehirlerinde olduğu gibi sürgü taşlan kullanılmıştır. Kilisede doğrudan kaya üzerine yapılan İsa resminin yanında kırmızı bezemeler görülür.

Yılanlı Kilise (Aziz Onup/ırius Kilisesi):

Girişi kuzeydendir. Ana mekan enlemesine dikdörtgen planlı, beşik tonozlu, güneyde mezarların bulunduğu ek mekan ise düz tavanlıdır. Apsisi sol uzun duvara oyulmuştur. XI. yüzyılda yapılan kilise tamamlanmadan bırakılmıştır. Tonozunun her iki yanında Kapadokya'da yaşamış azizelerin tasvirleri yer almaktadır. Kiliseye adını vermiş olan Aziz Onuphrius'un hikayesi şöyledir: Hafifmeşrep bir kadın olan Onuphrius günün birinde tövbekar olur ve Tann'ya kendisini erkeklere karşı koruması için yalvarır. Tanrı onu sakal ve bıyıkla çirkinleştirerek Aziz mertebesine yükseltir.

M.S. I. yüzyılda Mısır çöllerinde ""hermit"" adı verilen kendini dine adayıp inzivaya çekilmiş insanlar yaşamaktadır. Son hermit Aziz Paphnutius hermitlerin yaşam tarzlarını öğrenmek için IV. yüzyılda Mısır'a gider ve orada Onuphrius'la karşılaşır. Ölürken ona yardım eder. Çünkü Onuphrius, faziletin ve nefse hakimiyetin en iyi örneğidir. Kilise'de bulunan tasvirlerde Aziz Onuphrius, çıplak, uzun saçlı, iri göğüslü ve önünde palmiye ağaçları ile görülür.

Sol elinde İncil tutan İsa ve yanında kilisenin Bani'si, Aziz Onesimus, ejderle savaşan George ve Theodore, haçı tutan Helena ve oğlu Konstantin, Aziz Onuphrius ve onun yanında takdis pozisyonunda Aziz Thomas ile Aziz Basil sahneleri kilisede resimlenmiştir.

Elmalı Kilise:

Adını çevresindeki elma bahçelerinden alan kilisenin fresklerinden XI. yüzyıla ait olduğu anlaşılmaktadır. Dokuz kubbeli, dört sütunlu, kapalı Yunan haçı planlı, üç apsislidir. Asıl girişi güney yönünden olan kiliseye kuzeyden açılan bir tünel vasıtasıyla girilebilmektedir. İlk süslemeleri Aziz Basil ve Azize Barbara kiliselerinde olduğu gibi doğrudan duvara kırmızı boya ile yapılan haç ve geometrik motiflerdir. Kilise hem ikonodul dönemde hem de bu dönem sonrasında kullanılmıştır.

Kilisede, doğum, üç müneccimin tapınması, vaftiz, Lazarus'un dirilmesi, başkalaşım, Kudüs'e giriş, son akşam yemeği, ihanet, İsa Golgota yolunda, İsa çarmıhta, İsa'nın gömülmesi, İsa'nın cehenneme inişi, kadınlar boş mezar başında, İsa'nın göğe çıkışı, aziz tasvirleri, İbrahim peygamberin misafirperverliği ve üç Yahudi gencin yakılması gibi sahneler resimlenmiştir.

Aziz Basil Şapeli:

Göreme Açık Hava Müzesi'nin girişindedir. Sütunlara ayrılan nartekste mezar çukurları bulunan kilise XI. yüzyıla tarihlenmektedir. V. yüzyılda kazılmış, bir kısmı ikonodul dönemde kırmızı bezemelerle süslenmiş, bir kısmı da ikonodul dönem sonrasında fresklendirilmiştir.

Şapelde, ana apsiste İsa portresi, ön yüzünde Meryem ve çocuk İsa, kuzey duvarında at üzerinde Aziz Teodore, güney duvarında yine at üzerinde ejderle savaşan Aziz George, Aziz Demetrius ve iki azize tasviri bulunmaktadır.

Karanlık Kilise:

Karanlık Kilise olarak adlandırılmasının nedeni, narteks kısmındaki küçük bir pencereden çok az ışık almasıdır. Bu nedenle freskle/indeki renkler oldukça canlıdır ve bölgenin freskleri en sağlam kalmış kilisesidir. XI. Yüzyıl sonunda yapılmıştır.

Kuzeydeki kavisli bir merdivenden kilisenin dikdörtgen, beşik tonozlu narteksine çıkılır. Narteksin güneyinde bir mezar bulunmaktadır. Kilise, haç planlı, çapraz tonozlu, merkezi kubbeli, dört sütunlu, üç apsislidir.

Kilisede, Müjde, Beytüllahim'e yolculuk, doğum, üç müneccimin tapınması, vaftiz, Lazarus'un dirilmesi, başkalaşım, Kudüs'e giriş, son akşam yemeği, ihanet, İsa çarmıhta, İsa'nın cehenneme inişi, kadınlar boş mezar başında, havarilerin takdisi ve görevlendirilmesi, İsa'nın göğe çıkışı gibi sahneler resimlenmiştir. Elmalı Kilise ve Çarıklı Kilise'de olduğu gibi Tevrat kaynaklı sahneler de yer almaktadır.

Çarıklı Kilise:

İsa'nın göğe yükseliş sahnesinin altında bulunan çarık izine benzer bir ayak izinden dolayı kiliseye bu ad verilmiştir. XII. yüzyıl sonunda yapılmıştır. Çapraz tonozlu, üç apsisli, dört kubbelidir. Bazı sahneleri iyi muhafaza edilmiştir. Elmalı Kilise ve Karanlık Kilise'ye benzer ancak, figürler burada daha büyük ve uzundur.

Kilisede, ana kubbenin ortasında İsa ve madalyonlarda melek büstleri yer almaktadır. Ana apsiste Deesis, kuzey apsiste Meryem ve çocuk İsa, güney apsiste ise Melek Michael tasviri yer alır. Ayrıca, doğum, üç müneccimin tapınması, vaftiz, Lazarus'un dirilmesi, başkalaşım, Kudüs'e giriş, ihanet, kadınlar boş mezar başında, İsa'nın göğe yükselişi ve aziz tasvirleri de bulunmaktadır.

Azize Barbara Şapeli:

İkonograflarından birinin adıyla anılan kilise VIII. yüzyılın ikinci yarısına tarihlendirilir. Kiler, mutfak ve yemekhanesi bugüne kadar kalabilmiştir İkonodul döneme ait kiliselerdendir. Zengin geometrik desenler ve mitolojik motifler kırmızı boya ile doğrudan kaya üzerine işlenmiş, XI. yüzyıldan sonra fresklenmiştir. Renklerin solukluğu, karakterlerin belirgin olmayışı fresklerin amatör bir çalışmanın ürünü olduğu izlenimi vermektedir.

Kadir Durmuş Kilisesi:

Adını içinde bulunduğu bağın sahibinden alır. Göreme Beldesi'ne yakın bir yerde bulunan kilise, kesme taşlarla inşa edilmiştir. Kaya kabartma süslemelerin en güzel örnekleri bu kilisede görülebilir. VII. yüzyılda yapılmıştır. Diğer kiliselerden farkı, ortadaki papaz tahtı, iri dörtgen sütunlar, vaftiz yeri ve duvarlara oyulmuş mezarların oluşturduğu yapı kompozisyonudur. Uzun zamandır kullanılmadığı anlaşılmaktadır.

Yusuf Koç Kilisesi:

Bu kilise de adını, içinde bulunduğu bağın sahibinin adından almıştır. Kadir Durmuş Kilisesi gibi kesme taşlarla yapılmış bir kilisedir. Göreme yakınlarındadır ve XI. yüzyılda yapılmıştır.

Bu iki kilise dışında Göreme Beldesi'nde Ortamahalle, Bezirhane ve Karabulut kiliseleri bulunmaktadır. Kesme taşlarla yapılmışlardır ve XI. yüzyıla ait oldukları anlaşılmaktadır.

El-Nazar Kilisesi:

El-Nazar vadisinde bulunan kilise XII. yüzyıla tarihlendirilir. İsa'nın çocukluğundan mucizelere kadar geçen zaman ve azizlerin tasvirleri sahnelenir. ""T"" planlı kilisenin kemerleri madalyonlarla süslüdür.

Kilisede, müjde, ziyaret, doğum, üç müneccimin tapınması, Mısır'a kaçış, İsa'nın mabede takdimi, vaftiz, Lazarus'un dirilmesi, başkalaşım, Kudüs'e giriş, İsa çarmıhta, İsa'nın cehenneme inişi, İsa'nın göğe yükselişi ve madalyonlar içinde aziz tasvirleri bulunur.

Saklı Kilise:
1957 yılında bulunduğu için bu kiliseye Saklı Kilise denmiştir. El-Nazar Kilisesi'ne yakındır. Kırmızı rengin hakim olduğu freskleri doğrudan kaya üzerine yapılmıştır. Mimarisi Mezopotamya kilise mimarisine benzer. XI- XII. yüzyıllar arasında yapılmıştır.

Kilisede, Deesis, müjde, doğum, İsa'nın mabede takdimi, Vaftizci Yahya'nın görevlendirilmesi, başkalaşım, İsa çarmıhta, Meryem'in ölümü ve aziz tasvirleri vardır.

Kılıçlar Kilisesi:

Kılıçlar Vadisi'nde yer alan IX. yüzyıl sonu-X. yüzyıl başına ait bir yapıdır. İçi oldukça zengin bir şekilde fresklerle süslenmiş olup uzun bir İncil siklusu içermektedir.

Meryem Ana Kilisesi (Kuşluk Kilisesi):

Göreme Vadisi'nin en güzel yapılarından biri olan kilise, Kılıçlar Vadisi'nin .başladığı yamaçta, Tokalı Kilise'nin arkasındadır. Kilisede, Aziz figürleri ve İncil siklusunun dört sahnesi yer almaktadır: Beytüllahim'e yolculuk, doğum, İsa çarmıhta, Meryem'in ölümü ve aziz tasvirleri.

Azize Catherine Şapeli:

Karanlık Kilise ile Çarıklı Kilise arasındadır. XI. yüzyıla tarihlenmektedir. Hem narteksi, hem de naosu serbest haç planlı, merkez kubbeli, beşik tonozludur. Apsisi templonludur. Narteks zemininde dokuz mezar, duvarlarında ise iki nişli mezar bulunmaktadır. Sadece naos kısmı dekorasyonlar içermektedir.

Şapelde, Templonlu apsiste Deesis, altında madalyonlar içinde kilise babalan (Gregory, Basil, John Chrysostom), Aziz George, Aziz Theodore, Aziz Catherine ve diğer aziz tasvirleri vardır.

Aziz Eustathius Şapeli:

Tokalı Kilise ile Meryem Ana Kilisesi'nin arasındadır. X. yüzyıl başında yapılmıştır. Ağırlıklı olarak kırmızı ve yeşil renklerin kullanıldığı freskler, Hıristiyanlığın erken dönemlerine işaret etmektedir. Dinî sahneler İsa'nın çocukluğundan alınan tasvirlerle sınırlıdır.

Yamalı Kilise:

Latin, Grek ve Malta haçlarının işlendiği kilisede süsleme ve sembollerin anlaşılmasında güçlük çekilir. Süsleme üslubu, Doğu kültürlü Roma mozaik ve duvar süslerini çağrıştırmaktadır. Bizans öncesi -Suriye türü- yapı üslubuna sahiptir. IV. ve VI. yüzyıllar arasında yapıldığı sanılan kilise bölgenin en ilginç ve çözümlenmesi en güç kiliselerindendir.

Eğri Taşı Kilisesi:

Duvarlarındaki yazılardan Meryem'e adandığı anlaşılan kilise VIII. ve XII. yüzyıl arasına aittir. Duvarları bir çift melek portresi, Meryem ve haç tasvirleriyle süslenmiştir. Kilisede, Doğumdan önce, doğum, vaftiz, üç müneccimin görevlendirilmesi, Yusuf un rüyası, Kudüs'e giriş, ayak yıkama, kadınlar boş mezar başında, üç Yahudi gencin yakılması sahneleri resimlenmiştir.

Göreme Vadisi'nde bulunan ve bazıları henüz resmi bir isme kavuşmamış olan diğer kilise ve şapeller arasında önemlileri Eski Bacak Kilisesi, Teodocus Şapeli, Jerphanion Kilisesi, Madalyon Kilisesi, Çift Yüzlü Şapel, Ağaçaltı Kiliseleri, Manastır Sütunlu Kilise ve Ala Manastır Kilisesi'dir.

Ürgüp Kiliseleri

Pancarlık Kilisesi:

Ürgüp-Ortahisar yolunun üzerinde Pancarlık Vadisi'ndedir. Duvar resimleri yeşil zeminli olan kilise oldukça iyi korunmuştur. Zengin İncil siklusunu içeren kilisede sahneler frizler halinde birbirini takip etmekte, frizin her iki yanında madalyonlar içinde aziz tasvirleri bulunmaktadır. Kilise, XI. yüzyılın ikinci yarısında yapılmıştır. Geçen yüzyılda freskler yeniden boyanmış olmakla beraber iyi korunmuştur. 1924 nüfus mübadelesinden önce Ortodoks Rumlar'in ziyaret ettikleri bir kilisedir.

Ürgüp çevresinde bulunan diğer kiliseler:

Mustafapaşa'da Aios Vasilios Kilisesi, Konstantin-Eleni Kilisesi, Kara Kilise, Yeşilöz Kilisesi (Aziz Theodore); Cemilköy'de Archangel Manastırı, Hagios Stephonos Manastırı, Saint Euphemia Kilisesi; Soğanlı'da otuz civarında kesme taştan yapılmış kilise bulunmaktadır. Soğanlı Vadisi XIII. yüzyıldan beri Hıristiyan yerleşimidir. Önemli kiliseler Takkeli Kilise, Ak Kilise, Geyik Kilise, Karabaş Kilise, Canavar Kilise, St. Barbara Kilisesi'dir. Ayrıca,-Alakara Kilise ve Manastır Vadisi kiliseleri de Ürgüp'te bulunan Hıristiyan medeniyetinin izlerini bugüne taşımaktadırlar.

Ortahisar Kiliseleri

Üzümlü Kilise (Aziz Nichitas Kilisesi): Ortahisar'ın batısında Kızılçukur Vadisi'nin girişindedir. Üzümlü Kilise'nin bulunduğu peribacası, keşişlerin yaşadığı manastır kompleksi gibi oyulmuştur. Kilise, peribacasının alt kısmında yer alır. Üst kısımda ise tavanında kabartma haç olan kabartma bir tavan yer almaktadır. Kilisenin ithaf yazısında Stylite Nichitas'a ait bir yazıt bulunduğundan, bu kilise Aziz Nichitas Kilisesi olarak da anılmaktadır. Kesin olmamakla birlikte VII. veya IX. yüzyıla ait olabileceği düşünülmektedir.

Ortahisar'da bulunan diğer kilise ve manastırlar:

Harım Kilise, Sarıca Kilise, Cambazlı Kilise, Tavşanlı Kilise, Ala Kilise, Kepez Kiliseleri, Balkan Deresi Kiliseleri, Hallaç Dere Manastırı.

Bunlardan Harım Kilise, bazilika tipli kiliselerdendir. Kepez Kiliseleri kayalara oyulmuş şapellerden oluşur. Balkan Deresi Kiliseleri dört kiliseden ve küçük bir şapelden ibarettir. Hallaç Dere Manastırı XIII. yüzyıla ait bazilika tipindedir. Dışarıya tünellerle bağlantı sağlanan manastır zengin freskler ve rölyeflerle süslenmiştir. Ancak bugün süslemelerin çok azı sağlamdır.

Belisırma ve Ihlara Kiliseleri

Hıristiyanlığın ilk dönemlerinden itibaren önemli manastır yerleşimleridir. Ulaşımı zor olan ve gizlenmiş durumdaki bu vadiler çok fazla saldırıya maruz kalmamışlardır. Belisırma Köyü, Ihlara ve Melendiz Çayı üçgeninde 105'i kilise olan 4000 oyulmuş kaya kütlesi bulunmaktadır. Bu bölgedeki manastırlarda, mimari ve ikonografi üzerinde diğer bölgelerde görülmeyen bir dış etki söz konusudur. Önemli kiliseler şunlardır:

Ala Kilise, Direkli Kilise, Kırkdamaraltı Kilisesi, Karagedik Kilisesi, Eskibaca Kilisesi, Sümbüllü Kilise, Bahattin Kilisesi, Ağaçlı Kilise, Yılanlı Kilise, Karanlık Kilise, Kokar Kilise, Purenliseki Kilisesi, Eğritaş Kilisesi, Kemer Kilise, Saint George Kilisesi.

Bunlardan Direkli Kilise bazilika usulü inşa edilmiş büyük bir kilisedir. XI. yüzyıla aittir. Saint George Kilisesi'ndeki fresklere Selçuklu Sultanı Mesut ile Bizans Kralı Andranicus'un adları yan yana işlenmiştir.

Uçhisar Kalesi:

Nevşehir-Ürgüp karayolu üzerindedir. Kalede Bizans Dönemi'ne ait mezarlar bulunur.

Diğer Bölgelerde Bulunan Kilise ve Manastırlar

Belha Manastırı (Özkonak):

Özkonak'ta bulunan, Belha efsanesi ile ünlü bu manastır kayalara oyularak inşa edilmiştir. Erken Bizans Dönemi'ne aittir.

Vaftizci Yahya Kilisesi (Çavuşin):

Bölgede, mimari açıdan kilise olduğu belli olan tek yapı, en eski kilise olduğu sanılan ve ön cephesi tamamen çökmüş durumda olan Vaftizci Yahya Kilisesi'dir. Kaya içine oyulmuş girişin arkasında Vaftizci Yahya'ya adanmış üç nefli bir bazalika bulunmaktadır. Bazilikanın freskleri çok kötü durumdadır, sadece bir kısmı seçilebilmektedir. Bizans döneminde Aziz Hieron'a ait kutsal emanetler bu kilisede saklanmıştır.

Büyük Güvercinlik Kilisesi (Çavuşin Kilisesi):

Nicephorus Phocas adına yapılmış Çavuşin Kilisesi mimari açıdan önemsizdir. İlk Hıristiyanlığın en iyi ikon boyama çalışmaları bu kilisededir. Dinsel sahneler ustaca işlenmiştir. Öne çıkan renkler kırmızımsı kahve ve yeşildir. Kilise'de Ermeni komutan Melias'ın da portresinin bulunması XIX. yüzyıl tarihçilerinin kafasını karıştırmıştır. Aslında kilisenin bir duvarında bu portrenin işlenmiş olmasının nedeni, Melias'ın savaşta Bizans orduları ile ittifak yapmış olmasıdır. O dönemde bölgede Ermeni topluluk bulunmamaktadır.

Sahneleri: Deesis, ziyaret, Beytüllahim'e yolculuk, İsa'nın doğumu, Yusuf un rüyası, Mısır'a gidiş, Zekeriya'nın ölümü, Elizabeth'in takibi, kör adamın iyileşmesi, Lazarus'un dirilmesi, Kudüs'e giriş, son akşam yemeği, ihanet, İsa'nın çarmıha gerilişi, kadınlar boş mezar başında, İsa'nın cehenneme inişi, İsa'nın göğe yükselişi ve diğer aziz tasvirleri.

Güllüdere Kilisesi (Çavuşin):

Güllüdere Vadisi'ndedir. VI.-VII. yüzyılda tamamlanmış olan kiliseye XI. yüzyılda apsis eklenmiştir. İncil yazarlarını sembolize eden sahneler İsa'nın sağında ve solunda simetrik olarak resmedilmiştir.

Zelve Kiliseleri:
Zelve Vadisi, IX. ve XIII. yüzyıllar arasında önemli bir Hıristiyan yerleşimidir. Keşişlere ilk dini eğitim burada verilmiştir. Kiliseler fresklerle süslenmemiştir. Dekorasyonda sadece Grek, Latin ve Malta haçları ve dini semboller bulunmaktadır. Balık, İsa'yı temsil eden en eski ve en önemli semboldür.
Aziz Jean Kilisesi ve Açıksaray Harabeleri (Gülşehir):

Tüf kayalar içine oyulmuş mekanlarıyla yaklaşık 1 kilometrekarelik bir alana yayılmış büyük bir komplekstir. Manastır merkezi, yerleşim birimi, karakol vb. olduğu konusunda tartışmalar bulunmaktadır. Bu alanda boyalı bir manastıra rastlanmamaktadır. Aziz Jean Kilisesi, 1212 yılında yapılmıştır. Kilise'nin duvarlarında Kapadokya Bölgesi'nde çok az rastlanan İncil'den Son Yargı sahnesi resmedilmektedir.

Kapadokya'da Müslüman-Türkler ve Bıraktıkları İzler

Selçuklu, Anadolu Beylikleri ve Osmanlı Kültürü

9. yüzyılda Kapadokya Hıristiyanlığın önemli merkezlerindendir. Müslüman Türk topluluklarının Anadolu'ya yerleşmeye başlamasıyla bölgenin etnik ve dini yapısında değişim yaşanmaya başlamıştır. Hıristiyanlık Türk egemenliğinden sonra da yörede varlığını sürdürmüştür. 1924 nüfus mübadelesine kadar bölgenin nüfusu Müslümanlardan ve Ortodoks Rumlardan oluşmaktadır. XI. yüzyılda önemi azalan dini merkezlerin XIII. yüzyılda tekrar canlanmaya başladığı görülür. Bunda Anadolu Selçuklu Devleti'nin Hıristiyanlara tanıdığı dini özgürlüklerin etkisi büyüktür. Ancak, XIII. yüzyılda yapılan freskler, öncekilerin kötü birer kopyasıdır. Bu dönemde yörede yaşayan Hıristiyanların Bizans kültür merkezleriyle ilişkileri azalmış, geleneksel süsleme sanatları unutulmuştur. Bir süre sonra Kapadokya Hıristiyanları dil bakımından da Türkleşmişler, Rumca'yı unutmuşlardır. Texier, Ürgüp'te yaşayan Rumlarla ilgili olarak, bunların Batı Anadolu Rumlarından tamamıyla ayrıldığını, dillerinin Türkçe, dinlerinin Hıristiyanlık olduğunu yazmaktadır.

Kapadokya Bölgesi'ne XI. yüzyıldan itibaren gelmeye başlayan Müslüman Türkler, XVIII. yüzyılda Damat İbrahim Paşa'nın yürüttüğü bayındırlık ve nüfus politikalarıyla bölgede çoğunluk haline gelmişlerdir.

Selçuklu uygarlığı sağlam ve bakımlı yolları, taş köprüleri, kervansarayları, cami, medrese, kütüphane, hamam ve saraylarıyla Ortaçağ'in ileri bir medeniyetidir. Selçuklularda mekan ve kültür birliği Roma ve Bizans uygarlıklarında olmayan yeni bir boyut kazanmıştır. Romalılar, taş yollarla mekan birliğini sağlamışlar ancak birinin Kapadokya'da bulunduğu 25'e yakın eyalette toplumlar yaşamlarını eskisi gibi sürdürmeye devam etmişlerdir. Türk, Arap, İran, Anadolu ve Bizans kültürlerinin yeni bir sentezi olan Selçuklu kültürü daha önce sağlanamayan birliği sağlamıştır. Selçuklular bu kültürlerden etkilenmiş ancak kendi orijinal kültürlerini de geliştirmişlerdir. Selçuklu sanatının özgünlüğünü Orta Asya'dan getirdikleri öğeler oluşturur. Türbeler, Türk çadırının taş yapılara dönüştürülmüş yeni bir yorumudur. Çinicilik, ağaç işçiliği, minyatür bir sentezin ürünüdür.

Selçukluların Kapadokya'daki en belirgin izleri, ticaretin gelişmesinin hem nedeni hem de sonucu olan kervansaraylardır. Kervansaraylar savaş zamanında kuleleri ve yüksek duvarları ile kale olarak savunma hizmetinde kullanılmışlar, diğer zamanlarda seyahat eden tacirlere konfor ve emniyet sağlamışlardır. Anıtsal giriş kapılarının mimarlık süsleri Selçuklu-Türk sanatının en özgün yönüdür. Gerek yüksek kapıları gerekse kapıların süsleme unsurları bakımından gotik tarzda yapılmış kiliselerle benzerliği dikkat çekicidir. Kuzey Avrupa'da görülen gotik mimari yapıların orjini Selçuklular'a ait olup Haçlı Seferleri sırasında Avrupa'da moda olmuştur.⁹⁶ Ayrıca Selçuklular zamanında özellikle şehir merkezlerinde, Kapadokya Bölgesi'nin imar faaliyetlerine önem verilmiştir.

Kapadokya'nın 1515 yılında Osmanlı topraklarına katılmasından sonra Özkonak'ta Yavuz Sultan Selim tarafından yaptırılan köprü dışında yörede önemli bir mimari esere rastlanmamaktadır. Özellikle Nevşehir'in imarı ve zenginleşmesi 18. yüzyılda Damat İbrahim Paşa eliyle gerçekleştirilmiştir. İbrahim Paşa küçük bir köy olan Muşkara'yı bayındırlık eserleriyle donattıktan sonra, buraya kişiliğine ve dönemine uygun olarak Nevşehir adını vermiştir.

Damat İbrahim Paşa dışında Karavezir lakaplı Seyyid Mehmet Paşa da memleketi olan Gülşehir'de (Arapsun) önemli eserler bırakmış olan bir Osmanlı sadrazamıdır. Ancak, sadrazamlığının ilk yıllarında hayatını kaybettiği için, başlattığı imar faaliyetleri yarıda kalmıştır.

Kapadokya'nın Müslüman Türk toplumlara ev sahipliği yaptığı dönemde iki kişi vardır ki, hem bölgenin hem de genel olarak toplumun ve devletin kaderi üzerinde etkili olmuşlardır. Bunlardan biri Hacı Bektaş-ı Veli, diğeri Osmanlı Devleti'nin Lale Devri Sadrazamı Damat İbrahim Paşa'dır.

Hacı Bektaş-ı Veli ve Bektaşilik

Hacıbektaş ilçesi, Anadolu İslamı üzerinde derin izler bırakmış büyük bir mutasavvıfın XIII. yüzyılda gelip yerleştiği önemli bir inanç merkezidir. Bugün, 'Bektaşilik' adı verilen bu İslam kültürünün başlangıcı Hacı Bektaş-ı Veli'ye dayanır.

XIII. yüzyılda bilim ve tefekkür merkezi Horasan'da yetişmiş olan Hacı Bektaş Veli ünlü bir Türk-İslam düşünürü Hoca Ahmet Yesevi'nin öğrencisidir. 1270 yılında Horasan'dan Anadolu'ya gelmiştir. Hacı Bektaş-ı Veli'nin Anadolu'ya gelişi Anadolu Selçuklu Devleti'nde siyasi ve ekonomik düzenin bozulduğu, yönetimde parçalanmaların yaşandığı bir döneme rastlar. Anadolu'yu dolaştıktan sonra Suluca Karahöyük'ü (Hacım Köyü) bir İslam öğreti merkezi haline getiren Hacı Bektaş-ı Veli burada çok sayıda öğrenci yetiştirmiş, Türk-İslam birliğinin sağlanmasında önemli bir rol oynamıştır. Özellikle Osmanlı sarayı çevrelerinde ve Yeniçeri ordusu üzerinde Bektaşi öğretilerinin etkisi büyüktür. Daha sonra değişik siyasi kaygılar ve kavgalar bu ilişkinin sona ermesine, hatta tersine dönmesine neden olmuştur. Hacı Bektaş-ı ilçesinde bu dini öğretiden geriye pek çok yapı kalmıştır. Bir kısmı Hacıbektaş ilçesinde, bir kısmı da ilçe dışında olan bu eserler arasında en önemlisi, içinde Hacı Bektaş-ı Veli ve diğer din büyüklerine ait türbelerin de yer aldığı külliyedir.

Hacı Bektaş-ı Veli Külliyesi (Pir Evi):

Külliye, eski Türk saraylarında da gözlenen üç avlulu bir yerleşim düzenine sahiptir. Külliyenin birimleri sahip oldukları fonksiyonlara uygun biçimde bu avluların çevresine yerleştirilmişlerdir. Her fonksiyon için bir birim düşünülmüştür. Bektaşiliğe uygun terminolojiyle bu birimler ""mihman evi, at evi, ekmek evi"" şeklinde adlandırılırlar.

Her birinin içinde farklı eserler bulunan avlulardan ilki Nadar Avlusu'dur. Buraya Osmanlı klasik mimari üslubunu yansıtan Çatal Kapı'dan girilir. Külliyenin önemli eserlerinden biri olan Üçler Çeşmesi birinci avludadır.

İkinci avlu, girişi Üçler Kapısı'ndm sağlanan Dergah Avlusu'(Meydan Avlusu)dur. Bu avluda Aslanlı Çeşme, konukevi, aş evi ve mescit bulunmaktadır. Avlunun ortasında Meydan Havuzu bulunmaktadır.

Üçüncü avlu, Altılar Kapısı'ndan girilen Hazret Avlusu (Huzur Avlusu)'dur. Külliyenin kutsallık bakımından en önemli birimi burasıdır. Üçüncü avlunun en önemli yapısı Hacı Bektaş-ı Veli tarafından XIV. yüzyılda yaptırılmış olan Kızılca Halvet (Çilehane)' tir. Hazret Avlusu'nda bulunan diğer eserler Hacı Bektaş-ı Veli'nin türbesi, Güvenç Abdal Kümbeti, Resul Bali Kümbeti, Kırklar Meydanı ve Balım Sultan Kümbeti'dir. Balım Sultan Kümbeti Şehsuvaroğlu Ali Bey tarafından 1519'da yaptırılmıştır. Selçuklu kümbet geleneğini sürdüren kümbet Anadolu'da türünün son örneğidir.""

Külliye içinde yer alan diğer yapılar çeşitli dönemlerde Osmanlı sultanları tarafından eklenmiştir. 1925 yılında tekke ve zaviyelerin kapatılması kararı alındığında, Hacı Bektaş-ı Veli Külliyesi de kapatılmış içindeki eserler Ankara Etnografya Müzesi'ne taşınmıştır. Külliye 1958 yılında başlatılan restorasyon çalışmalarının ardından 1964 yılında Milli Müze haline getirilmiştir. Ankara'ya taşınan eserler geri getirilerek burada sergilenmeye başlamıştır.

Bektaş Efendi Türbesi:

Üzerindeki kitabeden 1603 yılında öldüğü anlaşılan Bektaş-ı Efendi'ye ait bir türbedir. Giriş bölümü ve sandukaların bulunduğu kısım olmak üzere iki bölümden oluşmaktadır.

Balım Evi (Kadıncık Ana Evi):

Hacıbektaş'ın en eski yapılarından biri olan ev üç odalıdır. Birinci odanın sol tarafındaki eğri duvarın, yıkılmak üzere iken Hacı Bektaş-ı Veli tarafından dokunularak durdurulduğuna inanılır. Girişte, Kadıncık Ana'nın içinde gizlendiği tandır yeri bulunmaktadır.

Suluca Karahöyük:

Hacıbektaş ilçesinin kuzeyinde, üzeri çam ağaçlarıyla örtülü bir tepedir. Hacı Bektaş-ı Veli'nin Horasan'dan Suluca Karahöyük'e bir güvercin olarak indiğine ve burada ilk müritleri ile toplantı yaptığına inanılır. Höyükte yapılan arkeolojik kazılarda ilk çağ medeniyetlerine ait eserler ortaya çıkarılmıştır.

Beştaşlar:

Bunlar, Hacıbektaş'a beş kilometre uzaklıkta yer alan beş adet dik kayadır. Bektaşi kültüründe bu taşların yürüdüğüne, konuşup şahitlik yaptığına inanılır.

Cuma Camii:

Kitabesinden 1519'da Dulkadiroğulları Beyi Şehsuvaroğlu Ali Bey tarafından yaptırıldığı anlaşılmaktadır.

Hoca Fakih Çeşmesi:

Cuma Camii'nin ön tarafındadır. 1782'de yapılmıştır.

Savat Pınarı:

Kesme taştan yapılmış bronz oluklu bir çeşmedir. Biri 1803, diğeri 1895 yıllarını gösteren iki kitabesi vardır.

Akpınar Çeşmesi:

Kadıncık Ana Evi'nin alt kısmındadır. Üzerinde 1725 tarihinde tamir edildiğini gösteren bir kitabesi vardır.

Çilehane:

Hacıbektaş ilçesinin yakınında meyilli bir tepe üzerinde küçük bir mağaradır. Delikli Taş da denen bu mekanın mistik yönü çok sayıda ziyaretçi çeker.

Damat İbrahim Paşa ve Dönemi

1662'de Muşkara'da (Nevşehir) doğan Damat İbrahim Paşa 1688 yılında İstanbul'a yerleşmiş ve akrabalarından birinin aracılığı ile çalışmaya başladığı sarayda Veliaht Şehzade III. Ahmet'in yanında yavaş yavaş yükselmiş, III. Ahmet'in padişahlığı döneminde önce Mora sonra Niş defterdarlığına atanmıştır. Padişah'ın kızı Fatma Sultan ile evlenerek Osmanlı Sarayı'na damat olmuştur.

1718'de imzalanan Pasarofça Anlaşması'ndan sonra vezir olan ve devletin siyasetini yönlendirmeye başlayan Damat İbrahim Paşa sadrazamlığa kadar yükselir. Sadaretinde Osmanlı toplumu yeniliklerle tanışmıştır. Lale Devri olarak adlandırılan bu yıllar barış, sefahat ve yenilikler devri olarak tarihe geçer. Edebiyat, şiir ve müzik en parlak dönemini Lale Devri'nde yaşamıştır.

Osmanlı Devleti'nde yaklaşık on üç yıl vezirlik yapan Damat İbrahim Paşa'nın yönetiminde iki unsur öne çıkmıştır: Devletin mali gücünü artırma gayreti ve yenileşme. Batı ile ilişkilerin geliştirilmesi, matbaanın, kağıt ve çini fabrikalarının ilk defa Osmanlı topraklarında kuruluşu, yeni bir ordu kurma girişimi, imar faaliyetlerine azami ölçüde önem verilmiş olması yenileşme hamlesinin boyutunu göstermektedir. İbrahim Paşa zamanında bir çok şehir bayındırlık eserleriyle donatılmıştır. Nevşehir İbrahim Paşa'nın memleketi olması dolayısıyla bu eserlerden nasibini fazlasıyla almıştır. Sarayın Mimarbaşı Mehmed Ağa imar işlerine nezaret etmek üzere Nevşehir'de görevlendirilmiş, mimari eserlerin kitabeleri devrin büyük şairleri Nedim ve Seyit Vehbi gibi kişiler tarafından yazılmıştır. Medrese bölgede önemli bir ilim merkezi haline gelmiştir. Ürgüp'te oturan Kadı Nevşehir'de ikamet ettirilmiş, mahkeme işleri burada görülmeye başlanmıştır. Nevşehir'de oturanlardan vergi alınmamış, dış göçe izin verilmeyerek nüfus artırılmaya çalışılmıştır. Ürgüp'ün ikinci planda kalarak mağdur olmasını önlemek için bu şehre de sebiller, binalar ve çeşmeler yaptırılmıştır.

Ancak, Lale Devri aynı zamanda siyasal ve toplumsal çalkantıların başladığı, o dönemlere kadar fetihlerle geniş bir alana yayılmış olan imparatorluğun toprak kayıplarına uğradığı bir devirdir. Osmanlı Devleti'nin tarih boyunca sürekli mücadele ettiği İran'ın hükümdarı Nadir Şah'ın Kafkasya ve Doğu İran'ı geri almasıyla İbrahim Paşa'ya karşı da güçlü bir muhalefet oluşmaya başlamıştır. 1730'da patlak veren Patrona Halil isyanı ile ıslahatlar ve imar faaliyetleri son bulmuştur. Bu olay, Damat İbrahim Paşa'nın hayatına mal olurken Sultan III. Ahmet'i tahtından etmiştir. Damat İbrahim Paşa isyancılar tarafından İstanbul At Meydanı'nda asıldıktan sonra cesedi at kuyruğuna bağlanarak sokaklarda sürüklenmiştir.

Kapadokya'da Müslüman-Türk Eserleri

Anadolu Selçuklu Devleti ve Beylikler Dönemi'nden Kalan Önemli Eserler

Taşkın Paşa Külliyesi (Ürgüp):

Kapadokya'da Türk devri yapılarının örneklerinden biri Ürgüp'ün 18 km güney batısındaki Damsa köyünde bir cami ve medrese ile iki türbeden oluşan Taşkın Paşa Külliyesi'ne ait kalıntılardır. Bu yapıların Selçuklu sultanlarından II. Kılıçarslan'm oğlu Taşkın Paşa tarafından yaptırıldığı sanılmaktadır. Karamanoğulları'na özgü taş işçiliğinin seçkin örneklerini veren bu yapılar topluluğunun en tanınmış eseri, taç kapısı, oldukça iyi durumda günümüze ulaşabilmiş olan Taşkın Paşa Sarayı'dır. Taç kapıdaki kitabe yeri boş olmakla birlikte, 1350 tarihli bir vakfiyede adı geçen eser, bu tarihten önce yapılmış olmalıdır. Çerçeve bordürlerinde geometrik kompozisyonların ağır bastığı süslemeler, birçok yönden XIII. yüzyıl Selçuklu taş işçiliğini hatırlatır.

Bir avlu içinde yer alan cami, Taç kapının üst pervazındaki kitabenin eksik olması nedeniyle tarihlendirilememektedir. Caminin bugün Ankara Etnografya Müzesi'nde bulunan ahşap mihrabı Anadolu'daki tek örnektir. Ceviz ağacından yapılan üç buçuk metre yüksekliğindeki yazı şeridi, geometrik kompozisyonları ve bitkisel süslemeleriyle benzersizdir. Sanatçısı bilinmeyen eser XIV. yüzyıla tarihlendirilir. Caminin minberi de Ankara Etnografya Müzesi'ne taşınmıştır.

Külliye avlusundaki diğer yapılardan Sekizgen Türbe'nin kitabesi bulunmamakla birlikte 1342 yılında yapıldığı düşünülmektedir. İçten kubbeli, dıştan piramit çatılıdır. Altıgen Türbe caminin kuzeyindedir. XIV. yüzyıla tarih lenmekted ir. İçi kubbeli olan yapıda İlyas Bey, Hızır Bey ve Hasan Bey adlı kişilerin yazıtlı, mermerli sandukaları bulunmaktadır.

Medrese, camiye üç km. uzaklıktadır. Kitabesi yoktur ama 1350 tarihli vakfiyede adı geçmektedir. Araştırmalar buranın aslında bir saray olduğunu ortaya çıkarmıştır. Camiden uzak olması, yeşil vadiye bakan büyük odalarının bulunması bunu doğrulamaktadır. Keyhüsrev Camii de Selçuklu Dönemi'nde yapılmış, XIII. yüzyıla ait bir yapıdır.

Kadınlar Kalesi (Ürgüp):

Selçuklular'ın savaş zamanında kadınların ve çocukların sığınması için kullandıkları bir kaledir. Kaçış için kullanmak amacıyla Damsa Nehri'nin aşağısına uzun bir tünelle bağlanmıştır. Erozyon nedeniyle kalenin önemli bir kısmı göçmüştür.

Altı Kapı Türbesi ve Temenni Türbesi:

Altı Kapı Türbesi, Selçuklular Dönemi'nde kimliği bilinmeyen bir komutanın eşi ve çocukları için yapılmıştır. Altı penceresi bulunmaktadır.

Temenni Türbesi 1268 yılında Nükreddin Kılıçarslan için Vecihi Paşa tarafından yapılmış bir anıt mezardır.

Saruhan (Avanos):

Kapalı ve avlulu kısımlardan oluşan Saruhan olağanüstü zengin süslemeleri olan bir Selçuklu eseridir. Sultan II. İzzeddin Keykavus zamanında yapılmıştır. İki kilometre karelik bir alanı kaplayan bu eserin taçkapısı zengin süslemeleriyle dikkati çeker. Ön ve yan yüzleri daha çok geometrik şekillerin ağır bastığı kompozisyonlarla bezenmiş, süslemeler girişte de devam etmiştir. Saruhan çift renkli taşlarla bezenmiş olup, taşlarda sarı renk hakimdir.

Alaeddin Camii (Avanos):
I. Alaeddin Keykubat tarafından yaptırıldığı kabul edilen cami, farklı devirlerdeki eklerle değişikliğe uğramıştır. Mihrap ve minber sık sık boyanıp elden geçirildiği için özelliklerini kaybetmiş parçalardır. Kuzeydeki enlemesine dikdörtgen kışıma küçük bir kubbeli mekânla geçilir. Bu kısım oldukça geç bir tarihte yapılmıştır. Güneydoğu köşesindeki minare ise 1950'de ilâve edilmiştir.

Kızılkaya Camii (Gülşehir):
Kitabesine göre 1293 tarihli olan cami, eski adı Arapsun olan Gülşehir'deki Selçuklu dönemine ait yapılardan biridir. Karzaçay Hatun adlı bir kadın tarafından yaptırılmıştır. Onarımlara rağmen özgünlüğünü koruyabilmiş olan bu küçük yapı üç neflidir.
Taş Cami (Gülşehir):

Tuzköy'deki bu caminin kitabesi olmadığından hangi tarihte yapıldığı tespit edilememektedir. Enlemesine bir plana sahiptir.

Osmanlı Dönemi'nden Kalan Eserler

Osmanlı Döneminde Damat İbrahim Paşa ile birlikte Nevşehir'in yıldızı parlamıştır. Damat İbrahim Paşa, Nevşehir'i Anadolu'da önemli bir müslüman kenti haline getirmek için girişimlerde bulunmuştur. Nevşehir Kalesi, Damat İbrahim Paşa Külliyesi, Kaya Camii, birçok çeşme, Gülşehir'deki Karavezir Külliyesi, Aşçıbaşı Camii, Avanos'taki Ulu Cami bu eserlerin bir kısmıdır. O dönemde Nevşehir sınırları içerisinde bulunan ancak bugün başka il sınırları içindeki yerleşim yerlerinde de Damat İbrahim Paşa'nın eserlerini görmek mümkündür.

Nevşehir Kalesi:

Nevşehir Kalesi, Selçuklular döneminde yapılmış, Damat İbrahim Paşa tarafından kule ve burçlarla sağlamlaştırılarak restore edilmiştir.

Şehrin güney batısındaki yüksek tepeye inşa edilmiş olan kale, burçlarla desteklenmiştir. Ovaya hâkim bir savunma tesisi olan kalenin gövde duvarları kabaca yontulmuş taşlarla oldukça düzgün bir örgüye sahiptir. Kalenin, Damat İbrahim Paşa tarafından tamir ettirildiğini gösterir bir kitabesi vardır. Restorasyonla birlikte muhafız kadrosu takviye edilmiş, İstanbul'dan getirilen toplarla tesisin işlevi arttırılmıştır.

Damat İbrahim Paşa Külliyesi:

XVIII. yüzyılda Damat İbrahim Paşa tarafından yaptırılan külliye¹⁰⁰ cami, medrese, kütüphane, hamam, imaret (aşevi) ve sübyan mektebinden oluşan bir yapılar topluluğudur. 1718-1730 arasında tamamlanan ve farklı fonksiyonlar taşıyan yapılar, şehri canlı bir kültür alanı haline getirmiştir. Topografyanın elverdiği ölçüde bazen simetrik bir düzen bazen de farklı açılara göre yerleştirilen yapılar içinde en önemlisi, oldukça geniş bir dış avlunun orta kesiminde yer alan Kurşunlu camidir.

Kurşunlu Cami, avlu kuzey girişindeki Lale Devri'nin ünlü şairi Nedim'in dizelerinin yer aldığı mermer kitabesiyle dikkat çeker. 20 satırlık bu kitabe camiyi ve Damat İbrahim Paşa'yı tanıtmaktadır. Lale Devri'nin mimari ve motifleriyle süslenmiş olan camiin yapımında kullanılan malzemelerin önemli bir kısmı İstanbul'dan getirtilmiş olup dönemin İstanbul'daki örneklerine yakın bir zerafetle inşa edilmiştir. 1726 yılında tamamlanan camiin mimarı Mehmet Ağa'dır.

Külliye içinde yer alan medrese, bugün kütüphane olarak kullanılmaktadır. Kütüphane yazma eserler bakımından zengindir. Toplam 9 binden fazla yazmanın yer aldığı koleksiyon içinde bizzat Damat İbrahim Paşa'nın hediye ettiği 187 cilt kitap yanında büyük boy üç Kur'an, minyatürlü ""Külliyat-ı Sadi"" ve Hafız Osman hattı bir ""Şifa-i Şerif yer almaktadır. Zamanının ünlü müderrislerinin ders verdiği önemli bir eğitim kurumu olan medresenin yapım tarihi 1726'dır.

Hamam, 1943 yılında bir restorasyon geçirmiştir. Halen kullanılmaktadır.

Kütüphane, 18. yüzyılda bir medresenin ihtiyacını karşılayacak donanımdadır. İbrahim Paşa, sahaflardan Avrupa'ya intikalini önlemek için satın aldığı el yazmalarını bu kütüphaneye kaydettirmiştir. Türkiye'nin başka hiçbir yerinde bulunmayan değerli el yazması kitaplar bugün Milli Kütüphane ve İstanbul'daki Türk İslam Müzesi'nde koruma altındadır. Basma eserler Damat İbrahim Paşa Kütüphanesi'ndedir.

Kaya Camii: 1715 yılında Damat İbrahim Paşa tarafından yaptırılmıştır. Basık kemerli avlu kapısında mermer bir levha üzerine işlenmiş kitabenin metni şair Dürrî tarafından yazılmıştır. Bir dış avlunun ortasındaki yapı, üç bölümlü son cemaat yeri ve tek kubbenin örttüğü bir kare mekândan oluşur. Cami, XIII. yüzyıl İstanbul camilerindeki plastik özellikleri yansıtır. Taş süslemelerde görülen Batılılaşma belirtileri yanında, avlu kapısı üzerine işlenmiş bir lale motifi, bu çiçeğin adıyla anılan dönemi simgelemesi bakımından ilginçtir.

Çeşmeler: Külliyeye bağlı olarak yaptırılanlardan başka, şehrin farklı kesimlerinde de Damat İbrahim Paşa tarafından yaptırılan sokak çeşmeleri bulunmaktadır. Orduoğlu Çeşmesi, Tavukçu Çeşmesi, Bekoloğlu Çeşmesi ve Çekiç Çeşmesi İbrahim Paşa'nın adının anıldığı kitabeleriyle dikkat çeken 1726-27 tarihli yapılardır.

Karavezir Külliyesi (Gülşehir): Gösterişli bir yapıya sahip olan Karavezir Külliyesi bir cami ve bir medreseden oluşur. Giriş kapısı üzerindeki kitabeye göre 1779 tarihinde Seyyid Mehmet Paşa tarafından yaptırılmıştır.

Caminin batısında yer alan düzgün kesme taşlarla oldukça sağlam bir durumda günümüze ulaşmış olan medrese de, 1780 tarihinde Mehmet Paşa tarafından yaptırılmıştır. Külliyenin bir parçası sayılan Başçeşme, yan kanatlardan alçak seviyedeki duvarlara bağlanmakla birlikte bir meydan çeşmesi niteliğindedir. 1779 tarihi düşülen kitabesiyle geç devir Osmanlı mimarisinin güzel örneklerindendir.

Gülşehir'deki diğer çeşmeler, Beyler Çeşmesi, Bayraktar Çeşmesi ve Sipahi Çeşmesi 'dir. Kitabelerinde 1779 tarihi okunan bu eserler, daha küçük ölçülü duvar çeşmesi formunda tasarlanmış örneklerdir.

Aşçıbaşı Camii (Gülşehir): Girişin üstündeki kitabeye göre sarayda aşçıbaşı olan Süleyman Ağa tarafından 1715'te yaptırılmıştır. Uzun dikdörtgen planlı bir camidir.

Ulu Cami (Avanos): XVIII. yüzyıla ait bir Osmanlı eseridir. Enlemesine dikdörtgen planlı yapıya, toprak seviyesinden merdivenlerle inilir. Yeraltı Camii olarak da bilinir.

Beylik Hanı: 1726 yılında Damat İbrahim Paşa yaptırmıştır. Bu yapıdan günümüze kayalara oyulan ahırlar ve üç bölümlü kemerli bir oda sağlam kalmıştır.

Pekmez hızla kana karışabilecek nitelikte bir gıda maddesi olduğundan acil enerji ihtiyacı için gerekli bir gıda maddesidir. İki yemek kaşığı (20 g) pekmez insan vücudu için çok değerli olan 2 mg demir, 80 mg kalsiyum ve 58 kcal enerjiyi içermektedir.

Büyüme çağındaki çocuklar, işçiler, sporcular, gebe emzikli anneler için eşsiz bir gıda maddesidir.

Pekmez ayrıca 100 gramında 0.014 mg Vit B1 0.15 mg Vit B2 , 1,4 mg nisain içermektedir. Bu özellikleri açısından bala göre daha zengin olduğu tespit edilmiştir.

Yapılan bir diğer araştırmaya göre 1 kg üzüm ve 200 gr pekmezin kalori açısından 1150 gr süte, 300 gr ekmeğe , 390 gr ete eşdeğer olduğu belirtilmektedir.

Ayrıca pekmezde bulunan şekerlerin, glukoz ve früktoz halinde olması sebebiyle bebek ve çocukların beslenmesinde büyük öneme sahiptir. Hem sindirim sisteminde parçalanmasına gerek yoktur, hem de kana geçmede ek bir enerjiye gerek duyulmadan hücre dışından içine basit düfüzyonla geçişi sağlanır. bu nedenle özellikle enerji aktivitesi yüksek olan çocuklarda ve sporcularda enerjinin pekmezle sağlanmasının büyük önemi vardır.

Üzüm ve pekmezin içerdiği demir (16mg/kg) kolayca emilmekte ve günlük demir ihtiyacının % 35'i bu ürünlerce karşılanabilmektedir. " "

Erkeke evinden birkaç erkek kızı istemeye giderler.Kız tarafından erkekler ise gelenleri karşılar.Oturulur, sohbet edilir.Sonra gelme amacı açıklanarak, erkeğin babası kızın babasının önünde diz çöker halde ""Allah ın Emri, Peygamberin Kavli ile "" diyerek kızını ister.Kızın ailesi düşünmeleri için birkaç gün zaman isterler.Eğer kız tarafının beğendiği bir yerse haber gönderilerek tekrar gelmelerini isterler.Bunun üzerine yine erkek tarafından birkaç erkek kız tarafının evine giderek durumu konuşurlar.Gelenlere sözü sağlama bağlamak için kız tarafından bir çift çorap verilir.Böylece söz kesilmiş olur.Uygun görülen bir günde kız evinde iki tarafın akrabaları toplanır ve nişan töreni yapılır.Nişanda şerbet ikram edilerek yüzük takılır.Bu işlemler neticesinde olay toplum huzurunda resmi bir mahiyet kazanır.Nişandan sonra erkek tarafı sık sık kız evine ziyarete gelir.Ziyaret esnasında gelin kıza hediyeler getirmek adettendir.Bu gelip gitmeler esnasında iki taraf istişarelerde bulunarak düğün gününü belirlerler.Düğünden bir hafta önce ""Düzen Bozma "" geleneği tamamlanır.Düzen işi için şehir pazarına gidilerek, erkeke tarafı gelinin, kız tarafı da damadın kılık-kıyafetiyle ilgili ihtiyaçlarını alır.Akşamleyin ise alınan eşyalar konu- komşuya gösterilir.
Düğün : ""Bayrak Kaldırma"" töreni ile düğünün olacağı topluma ilan edilir.Geleneksel düğüne Salı günü başlanır.O gün erkek evinde davul, zurna çalınarak eğlenilmeye başlanır.Salı gününün düğün içerisindeki adı ""Kız başı Yıkama"" günüdür.Salı akşamı kızın bir akrabası tarafından kız başı yıkama işi üstlenilir.Buradaki uygulamalar sadece kadınlara yöneliktir.O evde kadınlar geç vakitlere kadar eğlenilir.Topluluk dağıldıktan sonra gelin kız banyo ettirilerek saçı taranır.Geceyi ise aynı evde geçirir.Çarşamba gününe gelindiğinde, erkek tarafında ""Güvey Giydirme"" töreni yapılır.O törende damada kız tarafının almış olduğu kıyafetler dualarla giydirilir.O günün akşamında ise, kız tarafından ""Kına Gecesi"" yapılır. Kına gecesine sadece kadınlar iştirak eder.Bur da önce kadın oyunları çıkartılarak eğlenilir.Arkasından gelin olunacak kıza kınası yakılır.Sonuna doğru toplulukça gelin kız türkülerle ağlatılmaya çalışılır.

Perşembe günü sabahı kız tarafınca hazırlanmış çeyiz, erkek evinden gelen taşıtlara yüklenerek götürülür.Toplu halde çeyiz götürmeye ""Seysana"" adı verilir.O gün öğle namazından sonra erkek tarafında oluşan kadın ve erkek topluluğu gelini almaya gelirler.Kız hazırlanmış ise ağıtlar arasında evden çıkarılır.Uzunca bir yol dolaştırıldıktan sonra erkek evine getirilir.Gelin girerken kapı eşiğinde kurban kesilir.Damat veya babası tarafından ""Saçı"" denilen metal para ve leblebi karıştırılarak, gelinin üstünden saçılır.Gelin eve girdikten sonra kadınlar arasında eğlenceler devam eder.Aynı zamanda komşu ve akrabaların getirmiş oldukları hediyeler geline takılır.Perşembe akşamı gerdek anıdır.Gerdeğe girmeden önce damat abdest alır, yatsı namazına gider.Camii den çıktıktan sonra cemaatle toplu olarak dualarla damat eve getirilerek gerdeğe sokulur.Gerdek başarı ile sonuçlandığında silah atma geleneği vardır.

Cuma günü, ""Kakül Kesme"" günüdür.Öğleye doğru erkek evinde kadınlar toplanarak gelinin kakülünü keserler.Bu tören genç kızlıktan kadınlığa geçişin başlangıcı olarak kabul edilir.Yine bu törende de kadınlar oyunlar çıkartarak eğlenirler.Bu topluluğun dağılmasından sonra düğün törenleri sona ermiş olur." "

Dost elinden gel olmazsa varılmaz
Rızasız bahçanın gülü derilmez
Kalpten kalbe bir yol vardır görülmez
Gönülden gönüle giden yol gizli gizli" "

YÖREMİZ AĞZIYLA BULGUR GAYNATMA

Bulgur mu guzum. Bulgur nasıl gaynadılır söylüyecam sana. Gazanı ilânı goruh ortıya, ilkin elerik zârayı. Yıharıh temiz bi bohca sererik üstüne cıharrıh zârayı. Sona ilânı tandırın üsdüne goruh. Saçmasını öne dokerik suyu da bolca gonur. Altını yaharıh gendi başına gaynayı gaynayı bişer. Noriyon diyene ""bulgur gaynatıyoh"" dirik. O iyice gaynayıncah şahır şahır gaynayıncah. Bi denenin içine bahacân hiç biyazı galmazsaçıkaracaan itaayı saplı tası elimize alırıh sufrayı sererik ilânlerinen ciharırıh damları süpürürük dama cıharır sererik. ondan gelli bulguru dinge götürürük dingi bir gözel silerik daşları temizlerik . Dingin daşı bulguru döne döne îce piricin gabından soyulduu gibi soyar. yiniden sererik ondan gilli savırırıh sonra sininin üstüne dokerik, ayıtlarıh gorüyonmu neadar işi var bulgur dir geçeller. Otururuh elerik çekilenden soona eledimizi ilâne yığarıh. duusünü başka ilaane yığarıh altının bi unu olur, onu da bi ayrı elerik. Kuplerimizi temiz bi bezinen ice bi silerih ondan gilli bohcayınan içine üvidiveririk üstünede çöreotu atarıh bereket olsun diyi azına ağız baanı goruh gapaanıda gapadırıh. ""Allah ağaz dadıynan gule gule yedirsin."" derik." "
TARHANA ÇORBASI: Çeşitli tarhanalar yapılmakla beraber, yarma, nohut ve yoğurt ilavesiyle yoğrulup parçalar halinde kurutulduktan sonra yapılan tarhana çorbası en meşhur olanıdır. DÜĞÜN ÇORBASI: Tereyağının içinde salça kavrulduktan sonra suyu ilave edilir ve düğü içine bırakılır.(düğü:küçük taneli buğday) KATMAŞ AŞI: Daha önceden pişirilen yarma ve nohuta yoğurt ve soğuk su ilave edilerek yapılan soğuk çorbadır. KESME ÇORBA: Mantı hamuru kesilerek kurutulduktan sonra içerisine mercimek ilave edilerek yapılmasından sonra yüzüne yağ, salça, yarpuz, nane katılır. SÜTLÜ ÇORBA: Kaynamış bulgura ve düğüye süt ilave edilip pişirilir. " "

AĞ PAKLA (KURU FASULYE): Kışın çok yapılan ve çok sevilen bir yemek çeşididir. Pişirme şekli ile bölgesel özellik taşır. Beyaz fasulye, yağ ve kemikli et karışımı bir çömleğe konur ve çömlek, yufka ekmeğinin pişirildiği tandıra gömülür. Bu şekilde pişen yemek, kabı ve yeri dolayısıyla çok lezzetli olur. Özellikle kuru soğan ve turşu ile yenir.

NEVŞEHİR TAVA: Kuşbaşı etin kendi yağı ile birlikte, domates, yeşil biber, sarımsak ve isteğe göre de patlıcan ilavesiyle toprak çanakta fırına verilerek pişirilmesidir.

ETLİ MANTI: Yöresel özellik taşır. Un, tuz, yumurta ilavesiyle yoğrulan hamur, bezileri ayrılır. Ekmek tahtasında yufka şeklinde açılır ve kare kare kesilir. Diğer taraftan kıyılmış soğan, kıyma, maydanoz ve baharat iyice karıştırılır ve çiğ olarak karelerin içine konarak hamur, köşelerinden kapatılır. Bir tencereye su konur ve kaynayınca, hamurlar suya bırakılır. Piştikten sonra suyu süzülüp tepsiye alınır. Sarımsaklı yoğurt ve salçalı yağ üzerine dökülerek yenir. İsteğe göre içine, önceden haşlanmış nohut taneleri konur.

SOĞANLAMA: Soğanın incecik kıyılıp kıyma ile kavrulmasıdır. Ayrıca ciğerle yapılır.

DIVIL: Haşlanmış patates ile bulgur iyice yoğrulup, küçük yuvarlak yapılır ve yağda kızartılır.

AYVA DOLMASI: Ayvaların içi oyulduktan sonra düğü ve kıyma karışımı ile doldurulur. Tepsiye dizilir ve pekmez ilavesiyle pişirilir.

ÇİÇEK DOLMASI: Kabak çiçeklerinin bulgur, yağ, soğan ilavesiyle doldurulup pişirilmesidir. Yine dolma olarak asma yaprağı, ve lahana da aynı şekilde doldurulur. Adı “sarma” olarak bilinir.

ZERDA PİLAVI: Kıyma, soğan kavrulur ve içine tuz ile baharat ilave edilir. Pirinç eklenir ve bol suda pişirilir. Hafif sulu olarak yenilen bu pilav yemeği, kışlık olarak hazırlanan yufka ekmeği ile çok leziz olur.

KIŞLIK YUFKA EKMEK: Yerli halkın çoğu yılda bir iki kez, dört-beş ay yetecek miktarda ekmek yapar. Bu iş, bir iki kişinin yapabileceği iş olmadığından imece usulüyle yapılır. Bağ ve bahçeden toplanan çalı, çırpı(Halk arasında buna “şaşma” denir) tandır başında hazır edilir. Bu arada hamur hazırlanır. İncecik açılarak tandır üzerine hafif kızartılır. Üst üste biriktirilen bu yufkalar, yeneceği zaman suyla hafif ıslatılarak bir örtüye sarılarak yumuşatılır ve yenmeye hazır hale getirilir. Ekmek yapım süresince mani, türkü, bilmece gibi eğlendirici sözlerle iş, cazip hale getirilir. Ev sahibi, komşu kadınları doyurmak zorundadır. O günkü yiyecek, tandır başında yapılan günlük gözlemelerdir.

KÖMBE: Esmer (kepekli) undan yapılır. Mayalı olarak hazırlanan hamurlar yarım cm. inceliğinde, 10 cm. çapında açılır ve sacın üzerinde pişirilir. Diğer bir adı da bazlamadır. İçine, isteğe göre yine kışlık olarak hazırlanan çömlek peyniri veya kıyma konur.

ETLİK: Sonbaharda kesilen inek, dana veya koyuna etlik denir. Kesilen et, kışın kullanılmak üzere çeşitli şekillerde saklanır. Kemik kısımları tek tek ipe dizilir ve tuzlanarak kurutulur. Kışın yemeklerde kullanılır. Et kısımları ise kıyma yapılır ve yağ ile kavrulur; kışa hazır edilir.

SIZGIT: Etler küçük küçük doğranarak yağ ile kavrulur. Tuzlanarak kışın kullanılır.

" " Pazardan alınan yağlı peynirler tuzla ovalanarak çömleklerin içine sıkı bir biçimde basılır, ağız kısmı çamurla sıvanır ve güneş görmeyen rutubetli yerlerde bekletilir. Yenmeye hazır hale gelen çömlek peyniri sabah kahvaltılarında ve pide veya börek yapımında kullanılır. Oldukça hoş bir tadı vardır." "PELTE BULAMA: Un ve pekmezin pişirilip, üzerine ceviz ilave edilmesiyle yapılır. AŞURE: Bulgur veya yarma, nohut, üzüm kurusu, çir (kayısı kurusu), çetene, nar, pekmez veya şeker ilave edilerek özellikle aşure gününde yapılır. DOLAZ: Yumurta, süt veya su un ile iyice karıştırılır. Daha önceden yağ biraz ısıtılır ve karışım içine dökülür. İyice kavrulur. Lengere (yayvan bakır tabak) yerleştirilip üzerine şeker kestirmesi veya süzme bal dökülerek yenir" "Canlı Nevşehir Türküleri, Nevşehir Belediyesine teşekkürler...

Kapadokya

Derleyen Mustafa Sezgin

Derleyen
Mustafa Sezgin